Осман Нұри Топба�?

�?сламтану�?ы ғалым

Құрбанның Шексіз Хикметі

АДАМЗАТТЫҢ ҮШ СЫНАҒЫ

�?браһим пайғамбардың (а.с.) көңіліне ыстық, жүрегіне қымбат ү�? нәрсесі бар еді: малы, жаны және баласы. Аллаһ Тағала оны осы ү�?еуімен де сынап көрді.

Хазіреті �?браһим Аллаһтың зікірі ү�?ін малын түгел қиды. Сосын Нәмрудпен белдесіп, отқа тасталған кезінде Аллаһтың тағдырына риза�?ылық білдіріп жанын да қиды. Сосын Аллаһтың әмірімен баласын құрбандыққа �?алу керек болған кезде кідірмей оған да мойынсұнды.

Осылай�?а ол Аллаһпен дос болу мәртебесіне қол жеткізді. Халилуллаһ деген атына лайық болды.

�?браһим пайғамбардың (а.с.)сүрінбей өтуімен нәтижеленген бұл сынақтар негізінде бүкіл адамзаттың басынан ке�?іп жатқан сынақ.

Жанымызға ыстық малымызды Аллаһ жолында жұмсай білу, бізге аманат етіп берілген жанымызды ажал келмей тұрғанда Жарату�?ы �?есіне толығымен бет бұрғызу және бала-�?ағамыздың бізді Аллаһтан алыстатуына жол бермеу жолындағы сындар – нәпсімізді және �?айтанды жеңіп, мәңгілік азаттыққа қол жеткізуіміз ү�?ін Аллаһтың бізге берген сыйлары. Құрбан құл�?ылығының астарлы терең мағыналары Жарату�?ы �?еміздің бізден жай ғана құрбандық қаламайтынын білдіруде және бізге кәміл адам болу жолының белгілерін көрсетуде.

ПАЙҒАМБАРДЫҢ �?МІРГЕ ҚҰЛДЫҒЫ

Хазіреті �?браһим (а.с.) Хажар анамыз бенен �?смаилды (а.с.) қазіргі Меккенің орнына тастағаннан соң Сара анамыздың жанына қайтып оралды. Оларды анда-санда зиярат етіп тұрды.

Бір күні �?браһим (а.с.) Меккеде болған кезінде бір түс көреді. Түсінде аятта айтылатынындай, өз ұлы �?смаилды құрбандыққа �?алып жатқанын көреді. Бұл түс оны қатты ойландырып, толғандырады. Бірақ дәл сол түсті ү�? күн қатарынан көреді. Ол күндер қажылық маусымының таруия, арафа және айттың бірін�?і күндері болатын.

Кейбір деректерде �?браһим пайғамбардың (а.с.)

«Аллаһ маған бір ұл берсе оны Өзіне құрбан етер едім» деген сөзі ү�?ін сынаққа алынғандығы айтылады.

�?барһим (а.с.) Аллаһтан келген әмірге құлдық деп, Хажар анаға ұлы �?смаилды жуындырып, иіс май себуін бұйырады. Оны бір досына апаратынын айтады. Хазіреті �?смаилге өзімен бірге бір жіп, бір пы�?ақ ала жүруін ескертеді де:

– Ұлым, Аллаһ ризалығы ү�?ін құрбан �?алуға барамыз, - дейді.

Екеуі Минаға қарай бет алады. Сонда �?айтан адам кейпіне кіріп, Хажар ананың қасына барып оған:

– �?браһим балаңды қайда алып кеткенін білемісің? - деді.

Ол ойында е�?теңе жоқ:

– Бір досына алып кетті, - деп жауап береді.

Шайтан:

– Жоқ, ол оны бауыздауға алып кетті, - деді.

Хажар ана:

– Ол баласын қатты жақсы көреді» деп жауап қайырады.

Шайтан қоймай:

– Аллаһ солай әмір етіпті, сондықтан оны бауыздамақ�?ы, - дегенде, Хажар анамыз кәміл иманымен:

– Егер Аллаһ жәллә жәләлуһ әмір еткен болса, біздің міндетіміз тек мойынсу, тәуекел ету, - деп жауап береді.

Хажар анамызды алдай алмайтынына көзі жеткен �?айтан, бала �?смаилдың жанына барады. Дәл сол сұрақтарын оған да қоя бастайды:

– �?кең сені қайда алып барады, білесің бе?

– Раббысының әмірін орындауға алып барады, - деді �?смаил.

Шайтан:

– Сен өзің де біліп келе жатырсың, ол сені бауыздауға апара жатыр» - деп азғырды.

Сонда �?смаил (а.с.):

– Ары жүр, малғұн �?айтан! Біз Раббымыздың әмірін қуана-қуана орындаймыз - деп, �?айтанды қуалады, оған тас лақтырды.

Шайтан �?смаилды да алдай алмады. Енді соңғы үміті �?браһим пайғамбарда еді.

– Ей, �?ал! Балаңды қайда апарасың? Шайтан сені түсіңде алдады. Ол түстерің �?айтаннан болатын, - деп, азғырды.

�?браһим (а.с.):

– Нағыз �?айтан сенсің! Кет мына жерден! - деп қуалайды. Қолына жеті-жеті тастан алып отырып, ү�? жерде �?айтанға тас лақтырады.

Міне, қажылықтағы қияметке дейін жалғасатын �?айтанға тас лақтырудың басы осылай басталған еді. Бұл уақиға олардың тәуекел және мойынсұнуларының бір ны�?аны ретінде үмметке үлгі болып нәсілден нәсілге жалғасып келуде.

�?браһим (а.с.) �?смаилды құрбан етуге апара жатқанда көктегі пері�?телер сондай толқыған еді. Таң қалысып, бір-біріне:

– Субханаллаһ, бір пайғамбар бір пайғамбарды құрбан етуге апара жатыр!, - деді.

�?браһим (а.с.) ұлына істің мән жайын а�?ып түсіндіреді.

– Ұлым, қара�?ы. Сені түсімде құрбан етіп жатқанымды көрдім, - дейді.

�?смаил (а.с.):

– �?ке, бұл Аллаһтың саған әмірі деп ойлайсың ба?, - деп сұрайды.

�?браһим (а.с.):

– �?ә, - деп жауап береді.

Сонда �?смаил (а.с.):

– �?ке! Сен өзіңе бұйырылған істі орында! Ал мені уайымдама. Мен сабырлылардан боламын, көресің, - деп тәуекел етеді.

Өз жанын мүдірмей Аллаһқа қия білді. Ол кездері �?смаил (а.с.) әлі бала, жеті немесе он ү�? жас �?амасында болатын.

Деректерде айтылғандай Жәбірәил пері�?те ү�? жерде қатты толқып, қорқыны�?тан кеудесі тарылған екен. Солардың бірі осы �?браһим пайғамбардың �?ын мәнінде бауыздамақ�?ы болып өткір пы�?ағын баласының кеңірдегіне тақаған кезі екен. Сонда Аллаһ Тағала пы�?ақтың дүзін кеспейтін қылады. Міне, ол екеуі өз тәуекелдерін дәлелдеген еді. Аллаһтан оларға сый ретінде жәннаттан қо�?қар жіберіліп, соны құрбан етуге бұйрық келеді.

Осылай�?а маңдайынан суық тер �?ыққан әке мен бала қуаны�?тары қойындарына сыймай үлкен �?үкір�?ілікпен тәкбір айтып тұрып сол қо�?қарды бауыздайды.

ҚҰРБАННЫҢ НЕГІЗГІ МАҚСАТЫ

Жоғарыдағы ақиқаттарды ескере отырып, құрбанның негізгі мақсаты сол оқиғаларды еске алу, ондағы �?ләһи хикметтен нәсіп ала білу және Аллаһқа толық мойынсұна отырып, құлдық жасауды терең түйсіну.

Жарату�?ы �?еміз Құранда былай бұйырмады ма?:

«Аллаһқа е�?уақытта (құрбандарыңның) еті, қаны бармақ емес. Аллаһқа баратын тек сендердің тақуалықтарың». (Хажж сүресі 37-аят)

Бұл ақиқатқа байланысты Мәулана Жәләлуддин Руми мынадай өсиет айтады:

«Е�?кінің көлеңкесін құрбан етуге тырыспағын!»

Яғни бұл, құрбанның негізгі мақсатын ұмытып тек қана сыртқы көрінісін ғана орындап әуре болмай-ақ қояйық деген сөз.

Адам атамыздың қос ұлы Абыл мен Қабылдың құрбандарының ғибраты да мол мысал болып табылады.

Абыл құрбандығының ең жақсысын таңдап ықыласпен ұсынған болса, Қабыл егінінің на�?арының өзін әрең қиып құрбан қылған болатын.

Нәтижеде Абылдың құрбаны қабыл болып, Қабылдың құрбаны кері қайтарылды.

Өз құл�?ылығымызға осы оқиғалардың ақиқатының айнасынан қарап, Жарату�?ы �?еміздің бізге берген нығметтеріне �?үкірлік ретінде немізді қия алатынымызды және қан�?алықты таза көңілмен қия алатынымызды салмақтауымыз керек.

ҚҰРБАН П�?ДА ЕТУ ДЕГЕН СӨЗ

Құрбанның сырлары мен хикметтерінің басқа бір аты пида ету. Нығметтерді Аллаһ жолында �?ын көңілден бере салу, қия салу. Негізінде әр адамның ақыретте табатыны тек осы дүниеде қия білгенінің мөл�?еріндей ғана болмақ. Отаны ү�?ін ұлдарын құрбандыққа берген халықтар әрқа�?ан да аты мен затын сақтап қалған. Бірақ �?ын мақсатта, �?ын құрбан бере білу керек. Ал егер �?ын құрбан емес, е�?кінің көлеңкесі құрбан етілетін болса, онда қанның иісі мен өліктердің үйіндісі ғана артады.

Осы тұрғыдан алып қарағанда құрбан болу жоқ болу немесе ұтылу емес, керісін�?е ол табыстардың ең ұлығы. Адам өзін Аллаһқа және пайғамбарына құрбан етуге даяр болғанда мәңгілік бар болуға жолдама алған болады. Ол сол сәттен пәнилік �?екарасының сыртына қадам басады. Аллаһтың сүйікті құлдарының тізіміне жазылады.

Мәулана Жәләлуддин Руми осыған меңзеп мынадай өсиеттер айтады:

«Бүкіл жануарды адам ү�?ін, бүкіл адамдарды бір ақыл ү�?ін құрбан ете салуға тұрады. Яғни жаратылғандардың абыройлысы болғаны ү�?ін адамға жануарлар құрбан, адамдардың і�?індегі таңдаулысы пайғамбарларға бүкіл адамдар құрбан болсын».

«Осылай құрбан болғандар ой мен қайғының ауыр жүгінен құтылады, жарықтыққа қол жеткізеді. Өздерін Хақ жолында пида етіп, жалған дүниеден құтылады».

«Олар, барлық адам қорқатын, үркіп қа�?атын өлімге қарап, күлімдей алады. Е�?кім олардың көңілін жаралай алмайды. Себебі, олардың тек қабығына ғана зиян бере алады, і�?індегі інжу-маржанына емес».

«Сегіз жәннаттың ою-өрнегі жарқылдаған сайын, олардың көңіл тақтасына �?ағылысады, сонда көрініс береді. Аллаһтың �?ынайылық мекеніне орналасып, мәңгіге ие болғандардың, Аллаһтың көңілінен орын алғандардың мекені ғары�?тан да, күрсүден де ұлық».

«Сондықтан да мен, �?ындықты көретін көз іздеген Хақ �?ырағы Хазіреті Мұхаммедтің жолына құрбанмын».

ҚҰРБАНДЫҚ – АЗАТТЫҚ

Кім болса да өзіне ең жақындарды басқалардан артық бағалайды, көзінің қарасындай қорғайды. Хазіреті Мұхаммедтің (с.а.с.) �?апағаты да өзіне қаттырақ жақындағандарға, оның жолына құрбан болғандарға артығырақ болады. Аллаһ Тағаланың өзі де Өзіне құрбан болған, мүмин құлдарын басқалардан артық сүйеді, қымбатқа бағалайды.

Хазіреті Мәулананың айтқанындай:

«Ондай адам, Хазіреті �?смаил сияқты тамағын бауыздауға ұсынады, Аллаһ жолында құрбан болуға дайын болады. Бірақ Аллаһ ол тамақты бауыздатпайды».

«Сондықтан да �?ейіттер, Аллаһ жолында жандарын пида еткендері ү�?ін тірі. Сен отқа табынатындар құсап денеге қарама!».

Өздерін Хаққа құрбан еткен құлдар, Қамар сүресінің 54-55 аяттарында айтылғанындай Аллаһқа жақын болудың соңсыз нығметіне жеткен адамдар:

«Күдіксіз тақуалар пейі�?тердегі өзен жағасында. Құдіретті �?енің құзырындағы �?ынайылық жұртында болады».

Олай болса барлық құл�?ылығымыздан бір мойынсұну, құрбан болудың ықыласы сезіліп тұруы керек. �?сіресе намаздан...

НАМАЗ Ж�?НЕ ҚҰРБАН

Хазіреті пайғамбар (с.а.с.) құл�?ылықтардың і�?індегі ең ауқымдысы намазға ерек�?е көңіл бөлген, әрі оның Хақ Тағалаға қабыл болу керектігін меңзеп былай деген:

«Намаз Аллаһтан қорқатын құлдардың құрбаны» (Қузағи, Муснәд І, 181)

Осы хадис төңірегінде ой толғаған Мәулана құрбандық намазын оқи білген құлдар жайында:

«Олар тәкбір алып намазды бастағанда бұл дүниені сол сәттерге құрбан қылып, жандары биіктерге ұ�?а жөнеледі», дейді.

Сосын �?ынайы намаз оқығысы келетін әр адамға былай үн қатады:

«Сен де олардың артынан ілескің келсе қиямға тұрып михраптағы тіректей жүзіңді Аллаһқа бұр. Егер білсең, намазға бастарда Аллаһу әкбар деп айтудың мағынасы мынау: «Ей, Аллаһым! Сенің құзырыңда құрбан болдым. Қолдарымызды құлақ тұсына көтергенде дүниелік барлық нәрсені артқа қарай лақтырып, Саған жүзімізді бұрдық!».

«Құрбан �?аларда Аллаһу әкбар демеу�?і ме едік. Міне намазда да нәпсімізді сол сәттерге құрбан етіп тұрып сол сөзді айтамыз».

«Ол сәттерде денеміз �?смаил, жанымыз Халил �?браһимның (а.с.) орнында. Жан еркелеген денені нәпсінің билігінен азат ету ү�?ін тәкбір алған кезде, дене нәпсілік әуестерінен азат болып намазға кіреді. Бисмилләһир-Рахманир-Рахим деумен құрбан болып кете барады» .

«Ей, ақыл иелері. Намаздағы Хақпен бірге болуды түсіну ақыл алатын нәрсе емес. Мұны түсіну ү�?ін ақыл Хаққа құрбан болып, көңіл әлеміміз тірілуі керек».

ҚҰРБАНДЫҚ Ж�?НЕ Н�?ПСІНІ Т�?РБ�?ЕЛЕУ

Құрбандық нәпсі тәрбиелеуден бастау алатын көңіл тәрбиесі, сезім тәрбиесі деуге болады. Жунайд атты ой�?ыл былай дейді:

«Нәпсілеріңді құрбан етіңдер. Біле білсеңдер нәпсі біз бен Аллаһтың арасында тұратын қалың перде. Өмір нәпсіні өлтірумен басталады».

Шибли атты ой�?ыл да мынандай пікір айтады:

«Нәпсі өлмей, рух тірілмейді. Хаққа ға�?ықтар рухтың өмірін нәпсінің өлімінен табады».

ХАҚҚА ҚҰРБАН БОЛҒАН ҚҰРАНҒА АЙНАЛАДЫ

Кім не нәрсеге құрбан болса, соның ерек�?еліктерімен безенеді.

Там�?ы өзін дарияға құрбан етсе ол да дарияның бір бөлігі болады. Аллаһтың ұлылығымен салыстырғанда қысыр ақылға ие адам өзін соңсыз ақылға, яғни Аллаһтың еркіне құрбан етсе таңқаларлық сипаттарға ие болады.

Сондықтан да Хазіреті Мәулана былай дейді:

«Ақылыңды Хазіреті Мұстафаның жолына құрбан ет те: «Аллаһ маған жетеді!», де».

«Ақылыңды Достың жолына құрбан ет! Өйткені ақылдардың бәрі Дос бар жерге бұрылған. Себебі рухтардың да, ақылдардың да барар жері Хақ. Сондықтан да ақылды Хақтың жолына құрбан ет!».

«Ақылы барлар ақылдарын Достың мекеніне, соның қолына тапсырып жібереді!».

«Бұл дүниеде қалған ақыл болса, сүйіспен�?іліктен хабарсыз, сүймейтін, сүюге лайық емес ақымақ ақыл!».

«Құранның мағынасын Құранның алдында құрбан болып, менмендігінен алыстап, Хақ алдында кі�?ірейген, рухы кәдімгі Құранға айналған адамнан сұра».

ХАҚ ҒАШЫҚТАРЫНЫҢ ЖОМАРТТЫҒЫ

Жомарттықтың түрлері болады. Байлардың жомарттығы малмен, ға�?ықтардікі жанмен болады. Жомарттықтың сыйы да оның түріне қарай болады.

Нан бергендерге нан берілсе, жан бергендерге жан ұсынылады. Халық арасындағы «жан қарызы» деген сөз содан �?ыққан. Жан беру ға�?ықтықтың ең биік �?ыңы. Фузули ақын қандай керемет айтқан:

Жаныңды Жарату�?ыңа беру ға�?ықтықтың кемелдігі,

Жан бермеген мойындасын, кемел емес екендігін.

Адамдар әдетте бір нәрседен берген кезде ол азаяды деп ойлайды. Дұрыс. Есепке салсақ бесеудің ү�?еуін берсек екеуі қалады, яғни азаяды. Бұл дүниелік беру, жұмсау мәселесінде осылай болады, берсең азаяды.

Алайда бергенің Аллаһ жолына болса математикалық өл�?емдер астан-кестен болады. Керісін�?е, берген сайын көбейеді. Бұл Жарату�?ы �?енің құдіреті мен кең�?ілігі.

Хазіреті Мәулана бұл ақиқатты былай түсіндіреді:

«Мына �?ынар аға�?тың жапырақтары түссе, Аллаһ оған жапырақсыз тір�?ілік ету кү�?ін береді».

«Аллаһ жолында таратып, жомарттықтан қолыңда е�?темең қалмаса, Аллаһтың қамқорлығы сенің аяқ астында қалуыңа жол бере ме?!».

«Егін еккеннің қамбасы күзге дейін бос қалады. Бірақ оның пайдасын егін жинайтын кезде көреді».

«Ал бидай егілмей, орнына қолданылмай, қамбада сақталса, құртқа, ты�?қанға жем болады. Босқа кетеді».

«Бізге қорқыны�?ты боп көрінетін, жан берудің бергі көрінісі, сыртқы пі�?іні. Ал оның і�?кі жағы тірілу, тір�?ілік ету. Былай қарағанда жоқ болу. Ал �?ындығында мәңгілік өмір».

Аллаһым! Көңілдерімізді Хазіреті �?браһим, Хазіреті �?смаилдердің тәуекелімен, құрбанның берекетімен безендіргейсің.

�?мин!