]]> http://rahmetsamaly.kz/?feed=rss2&p=209 http://rahmetsamaly.kz/?p=198 http://rahmetsamaly.kz/?p=198#comments Wed, 17 Mar 2010 10:03:17 +0000 admin http://rahmetsamaly.kz/?p=198

Сахаба Әнәс бин Мәликтен (р.а.) жеткен хадисте ардақты Пайғамбарымыз (с.а.у.) былай дейді: «Маған дүниеде үш нәрсе ерекше сүйкімді: әйел, хош иіс және көзімнің нұры болған намаз» (Ахмад ибн Ханбал 3/128).

Тағы бір хадисінде: «Төрт нәрсе Пайғамбардың сүннетінен. Олар: ұялу, иіс су қолдану, тазалық сақтау және үйлену» (Тирмизи, Никах 1) деген.

Ислам – тазалық діні. Исламның негізгі мақсаты – ластықтан тазалау. Сондықтан, әйел болсын ер болсын талап барлығына бірдей. Алайда, әйел кісілерге тән мәселелерде Ислам өзіндік жүйе қалыптастырған. Соның бірі тақырыбымызға арқау болып отырған әйелдерге қатысты иіс су мәселесі. Айталық, әйелдерге иіс су қолдануға әлдебір кедергі жоқ. Бірақ, шариғат шеңберінің сызығынан шықпаған жағдайда.

Мәселен, өз үй ішінде отбасы мүшелерінің алдында қолданса болады. Ал көшеге яки қонаққа барарда, мешітте және бөтен еркектер болған орындарда мүңкітіп иіс су қолдану өзгелердің назарын өзіне аудартқандықтан рұқсат етілмейді. Тіпті еркектердің көңілін мазалауға жол ашуы мүмкін.

Пайғамбарымыз (с.а.у.) хадисінде: «Бір әйел иіс су қолданып сыртқа шықса және қолданған иіс суының иісін әркім білсін деп көпшілік болған жерден өтсе, зинаға қарай адым аттағаны» (Тирмизи, Әдеп 35) деп ескерткен болса тағы бір хадисінде: «Бір әйел иіс су қолданған болса, құптан намазында бізбен бірге болмасын» (Муслим, Салат 143) деген. Бұл хадисте құптан намазына деп ескертуі, әйелдердің кешке шыққан жағдайдың өзінде өте мұқият болу керек екендіктерін айтса керек.

Сөз соңын қысқаша түйіндер болсақ қазіргі біз өмір сүріп отырған қоғамда (ортада) қыз-келіншектеріміз иіс суды қалайша қолданып жүр екен? Көрер көзге ме яки қымбат бағалысына ма, жоқ әлде өзгені өздеріне жалтақтату үшін бе?..

Исламтанушы ғалым

Құранда айтылған «Сәлим, мүниб және мұтмайн» сынды жүректердің қасиеттерін сақтап, науқас жүректерді емдеп, мәңгілік мөрі басылған жүректердің кебінін кимес бұрын орындалуды қажет ететін мынадай шарттар бар. Олар:

1. Адал тамақ.

2. Истиғфар және дұға.

3. Құран оқу және оның үкімдеріне мойынсұну.

4. Құлшылықты ынтамен орындау.

5. Түнді құлшылықпен өткізу.

6. Аллаһты зікір ету және өзін-өзі бақылау.

7. Расулуллаһқа сүйіспеншілік таныту.

8. Өлімді ойлау.

9. Салих және шыншылдармен бірге болу.

10. Көркем мінез-құлық иесі болу.

Дегенмен жоғарыдағы аталмыш шарттарды ынтамен орындау қажет болғанымен, алдымен бұлардың не екенін дұрыс түсініп, мәнін жете ұғыну керек.

1. Адал тамақ

Құлшылық-мінәжаттар рухты қоректендіретін рухани азық. Әрине, ол тәнге қажетті материалдық күш-қуатпен орындалады. Адал тамақтан бойға руханият дарыса, харам тамақтан керісінше қатыгездік пен ғапылдық ұялайды.

Адал тамақ пен салих амалдар арасында тығыз байланыс бар. Дұғаның қабыл болуы үшін де адал тамақтың мәнісі зор. Расулуллаһ (с.а.у.) бұл жәйтті былайша баяндайды: «Уа, адамдар! Шүбәсіз Аллаһ барлық нәрседен пәк. Сол себепті адал және тазадан басқаны қабылдамайды. Аллаһ Тағала пайғамбарларға бұйырғандарын мүминдерге де бұйырған». Бұл жайлы мына аятта баяндалады: «Ей, пайғамбарлар! Адал нәрселерден жеңдер. Салих (игі) амал істеңдер. Өйткені, мен сендердің істегендеріңді жақсы білемін» (Мүминун сүресі, 51-аят).

«Ей, иман келтіргендер! Сендерге берген ризықтардың адалдарын жеңдер» (Бақара сүресі, 172-аят).

Осы аяттарды оқығаннан кейін Расулуллаһ (с.а.у.) ұзақ сапарға шыққандықтан шашы ұйпа-тұйпа, үсті шаң-тозаң солай бола тұра қолдарын көкке көтеріп: «Уа, Раббым! Уа, Раббым!» - деп дұға еткен бір адам туралы айтады да:

«Бұл адамның ішкен-жегені харам, кигені харам, хараммен қоректенсе, дұғасы қалай қабыл болмақ?» (Мүслим, Зекет 65) - дейді.

Көреген, салиқалы Аллаһ Тағаланың дос құлдары жүрек әлемінің ашылуы үшін мынадай екі мәселеге көңіл бөлу керектігін айтады:

«Жегенде аузыңа кіргенге, сөйлегенде аузыңнан шыққанға абай бол!».

2. Истиғфар және дұға

Пайғамбарлардан бастап барлық әулиелер, салих құлдар және тура жолдағылар молшылықта да таршылықта да қуанышта да қайғыда да Аллаһ Тағалаға жалбарынып мінәжат еткен. Истиғфар мен дұға – шын мәнінде іштей өкініш пен жалбарынышты білдіретіндіктен Аллаһқа жетудің ең әсерлі жолы.

«Пенде бір қателік істеген кезде жүрегінде қара дақ пайда болады. Егер құл күнәні қайталап істемей, кешірім тілеп тәубе етсе, жүрек нұрланып шығады. Ал қателік (күнә) істегенді доғармай жалғастырса, қара дақтар көбейе түседі де, ақырында жүректі түгелдей қаптайды. Міне Аллаһ Тағаланың: «Жоқ, негізі олар өздері істеген жамандықтары салдарынан жүректерін тот басқан» - (Мұтаффифин сүресі, 14-аят) деп баяндауы осы» (Тирмизи, Тәфсир 88).

Аллаһқа бет бұрып, жүректің ұлық дәрежеге жетуінде – дұға мен истиғфардың мәні зор. Әр түрлі әсерлерден өзгеріп, әр сәт Хақтан тайып кету ықтималы бар жүректің тура жолдан айрылмауы үшін пендеге дұға етуден басқа шара жоқ. Бұл турасында ұлы Раббымыз құлдарына былайша дұға ету керектігін үйретеді: «Раббымыз! Бізді тура жолға салғаннан кейін жүрегімізді жамандыққа тайдырма және бізді рақымыңа бөле. Ең мейірімді Өзің ғанасың» (Әли Имран сүресі, 8-аят).

3. Құран оқу және оның үкімдеріне мойынсұну

Аллаһ Тағаланың ең үлкен сыйының бірі – адамзатқа жіберген Құраны. Рух пен тәннің шынайы бақыты Құран Кәрімнің арнасынан табылады. Құранның руханиятын паналамай, одан теріс айналып, тепе-теңдігінен айрылған адам адамдық қасиетінің обалына қалып, осы берілген нығметке көз жұмып, өзін құмарлық пен әуесқойлықтың толқынына батырады.

Құран – қайғылы рухтарға дауа, шаршаған көңілдерге шипа және құлды Раббысына қауыштыратын һәм ерекше қағидалар ұсынатын иләһи сыйлық іспеттес.

Ұлы Раббымыз өз кәламын барлық адамзатқа қарата былай танытады: «Ей, адамдар! Сендерге Раббыларыңнан үгіт, көңілге шипа, мүминдерге һидаят (тура жол) және рақым келді» (Юнус сүресі, 57-аят).

Ал, Хазірет Пайғамбарымыз (с.а.у.) хадис шарифінде:

«Құран оқыңдар! Өйткені, Құраны бар жүректі Аллаһ азаптамайды» деген (Дәрими, Фәзайлул-Құран 1).

Құран адамзатқа түскен. Ол «түсінігі бар» адам үшін таусылмас пікір қазынасы. Құранның руханиятынан аулақ туру үлкен қасірет.

4. Құлшылықты ынтамен орындау

Пайғамбарымыз (с.а.у.) өз хадисінде: «Аллаһты көріп тұрғандай ғибадат жаса! Сен оны көре алмасаң да, Ол сені көріп тұр» деп ескертеді (Бұхари, Иман 37).

Құлшылықтар – құлдың Раббысымен о баста жасаған келісімі іспеттес. Құлшылықтағы сәт – Аллаһ Тағалаға жақындаудың белгісі. Сондықтан, ол адамның дүние тіршілігіне байланысты барлық мәселелерден көңілін бұрып, тек қана иесінің ризашылығы үшін бар ынтасымен ден қою керектігін және өз рухын дем алдырып, ерекше күш жинайтын әлемі. Өйткені, намазда қолды құлаққа дейін көтеріп, айтқан тәкбірі барлық нәрсені артқа тастап, тек Аллаһқа бет бұруды білдіреді.

Құлшылықтардың талап етілген нәтижеге жетуі үшін ең әуелі ықыласпен орындау шарт. Ықыласпен орындау – жүрек тыныштығы мен сүйіспеншілікке және қорқыныш сезімдеріне бөлене отырып, Тәңірдің құзырында тұру деген сөз. Құзырында тұрған ұлы Сұлтанынан қорқып, өзгелерден гөрі Иесімен болуды және тек Оған ғана құлшылық ету үшін жаратылғандығын сезіну, сондай күйде болу дегенге саяды.

Құлшылықтардың ең жоғарғысы һәм ең ауқымдысы – намаз. Намаз Аллаһтың құлдарына деген ең үлкен сыйларының бірі. Хадис шәрифте былайша баяндалады: «Егер мүмин кісі алдымен жақсылап дәрет алып, сосын тұрып жүрегімен және жүзімен, яғни жан-тәнімен беріліп, ынта-жігерімен екі рәкағат намаз оқыса, оған жәннат уәжіп болады (яғни ол жәннатқа барады)» (Мүслим, Тахарат 17).

Намазға тұрған адам намаздан басқа ешбір нәрсемен айналыса алмайды. Намаз оны әр түрлі күнәлі ойлардан тыяды. Шынайы намазда жүректегі перде ашылып, ақиқат нұры төгіледі. Аллаһ Тағаламен сөзбен айтып жеткізгісіз қауышу күйінде болады. Басқа құлшылықтарда мұндай емес. Мысалы, ораза ұстаған адам базарда тұтынушы да, сатушы да бола алады. Қажылық жасаған да дәл осылай. Бірақ, намаз оқыған адам тұтынушы да бола алмайды, сатушы да. Ол тек намазын ғана оқиды. Яғни өзі де рухы да Аллаһтың құзырында тұруға мәжбүр.

Қасиетті аяттарда: «…Намазды дұп-дұрыс оқы! Расында, кәміл түрде оқылған намаз адамды жамандықтардан және дінге қайшы келетін әрекеттерден тыяды» - (Анкәбут сүресі, 45-аят) делінеді.

Намаздың жамандықтан сақтауы намаздағы көңіл-күйдің намаздан кейін де жалғасуына байланысты. Егер намаз оқыған адамда мұндай хал байқалмаса, ол шынайы түрде намаз оқымайды деген сөз. Сонымен қатар, намазды өз дәрежесінде оқи алмағандар үмітсіздікке салынып, оны тәркі етуден аулақ болғаны жөн.

5. Түнді құлшылықпен өткізу

Жүрек иелері үшін түннің тыныштығынан артық уақыт жоқ. Түнді белгілі мөлшерде ояу өткізіп, оның берекетін пайдалану қажет. Бұл турасында аятта былайша баяндалады: «Тақуалар түнде намаз оқып, истиғфар ету үшін жамбастарын қозғап жылы төсектерінен тұрады. Раббысына, азабынан қорқып, мейірімін күтіп дұға етеді, мархаматын сұрап, жалбарынады. Өздеріне берілген ризықтарды қайыр жолында жұмсайды» (Сәжде сүресі, 16-аят).

«Түннің бір бөлігінде Оған сәжде ет! Түннің ұзын бір бөлігінде оны тәсбих ет!» (Инсан сүресі, 25-26 аяттар).

Аллаһ Тағала таң сәріде айтылған зікірге, басқа уақыттағыдан артығырақ мән береді. Өйткені, таң сәріде ғибадатпен айналысу басқа кездердегіден қиын. Сондықтан, таң сәрідегі құлшылық құлдың Раббысына деген шынайы сүйіспеншілігі мен тағзымының нышаны болып табылады. Абдұллаһ бин Амр бин Ас (р.а.), Расулуллаһтың (с.а.у.) былай ескерту жасағанын айтады:

«Ей, Абдұллаһ! Пәленше адам сияқты болма! Өйткені ол, түнгі ғибадаттарын тастамаушы еді, енді тұрмайтын болды» (Бұхари, Тәһәжжүд 19; Мүслим, Сиям 185).

Пайғамбарымыз (с.а.у.) сахабаларына:

«Түнгі құлшылыққа мұқият болыңдар! Өйткені, ол сендерден бұрынғы салих адамдардың әдеті. Түнде құлшылыққа тұру шүбәсіз Аллаһқа жақындауға себеп. Бұл ғибадат күнәларды тыяды, қателіктерге кәффәрат болады және денедегі дертті жояды» (Тирмизи, Дағуат 101) - деген.

Түнді түгелімен ұйқымен өткізбей, арасында ұйқыны бөліп тұру, адамның денсаулығы үшін де пайдалы екендігі медицинада дәлелденген. Расында көп ұйықтағандардың басы ауырады. Бұл ұйқы барысында дем алудың баяулауына байланысты мидың жеткілікті оттегін ала алмауының салдары. Ұйқысын бөлгендер осы әрекеттерімен дем алуды қалыпқа қойғандықтан, аз ұйықтаса да төсектен сергек тұрады. Екінші жағынан қарттардың өлуі көбінесе таңға жақын болады. Сол себепті дәрігерлер «таңғы уақытты» «өлім сағаты» деп атайды. Мұның себебі, ұйқының ең терең сағатында жүрек соғуы бәсеңдейді. Бұл сағатта ұйқыдан оянғандар, сонымен қатар суық сумен дәрет алса, барлық дененің қызметін қалыпқа келтіреді. Діннің әмірлері Аллаһқа құлдықты орындау мақсатында берілсе де, олардың әрбірінде осындай дүниелік пайдалар да бар.

6. Аллаһты зікір ету және өзін-өзі бақылау

«Жүректер тек Аллаһты зікір етумен ғана тыныштыққа қауышады» (Рағд сүресі, 28-аят).

Аллаһ Тағала құлдың түріне емес, жүрегіне қарайды. Сондықтан, әрбір мүмин иләһи назар көрінісі түсетін жүрегін надандықтан қорғап, зікірмен шұғылдануды міндет санауы керек.

Құлшылық міндеттерінің ішіндегі ерекше мәні зор осы зікір сөзі Құран Кәрімде екі жүз елуден астам жерде айтылған. Аллаһ Тағалаға шынайы мағынада құлшылық ету, зікірдің жүректегі дәрежесінің сезілу тереңдігіне қарай іске асады. Сол себепті Аллаһ Тағаланың ақиқатын жүрекпен түсіну, білімнің ең абзалы және ең керегі де осы.

Аллаһ Тағала зікірдің руханиятынан қапыда қалмау үшін бірнеше аятта былайша ескертеді: «Иман келтіргендердің Аллаһты зікір етумен және Хақтан түскен Құран арқылы жүректері беріліп, қорқатын уақыты әлі жеткен жоқ па?» (Хадид сүресі, 16-аят).

«Аллаһты зікір ету – әлбетте, ең үлкен ғибадат» (Анкәбут сүресі, 45-аят).

«Сендер мені зікір етіңдер, мен де сендерді зікір етейін (еске алайын). Маған шүкіршілік етіңдер, опасыздық (күпірлік) жасамаңдар!» (Бақара сүресі, 152-аят).

Аллаһты зікір ету «Аллаһ» сөзін тек қана сөз жүзінде қайталау емес, оны жүрекке орнықтыру деген сөз.

Аллаһ Расулі (с.а.у.) былай дейді: «Аллаһты зікір еткен адам мен зікір етпегеннің айырмашылығы, тірі мен өлінің айырмашылығындай» (Бұхари, Дағуат 66).

«Аллаһты сүюдің белгісі, Аллаһты зікір етуді ұнату» (Суюти, Жамиус-Сағир ІІ, 52).

Расулуллаһ (с.а.у.) жүрек тәрбиесі турасында сахабалардың қабілеттеріне қарай зікір етуді үйрететін. Үмму Ханимен болған мына әңгіме осының айғағы:

Әбу Тәлібтің қызы Үмму Хани (радиаллаһу анһа) Аллаһ Расуліне (с.а.у.) келіп:

«Уа, Расулаллаһ! Мен қартайдым. Әрі шама-шарқым азайды. Маған отырған орнымда істей алатын бір құлшылық үйретесіз бе?» - деп сұрайды.

Сонда Расулуллаһ (с.а.у.):

«Жүз рет «субханаллаһ», жүз рет «әлхамдулиллаһ» және жүз рет «Лә иләһә иллаллаһ» деп айт» - деді (Ибн Мәжә, Әдеп 56; Ахмед б. Ханбәл, Мүснәд VІ, 344).

7. Расулуллаһқа сүйіспеншілік таныту

«Шүбәсіз, Аллаһ және оның періштелері Пайғамбарға салауат айтады. Ей, мүминдер! Сендер де оған салауат айтып, толық мойынсұнушылықпен сәлем беріңдер» (Ахзаб сүресі, 56-аят).

Аяттағы иләһи пәрменнің шарты бойынша, Пайғамбарға салауат айту әрбір мұсылманға міндет. Бұл Аллаһ Тағаланың әмірі. Аллаһ Тағаланың сансыз періштелерімен бірге салауат айтқан ұлық Пайғамбардың парасаты мен кемелдігіне жақындау иманға ауадай қажет. Өйткені, Раббымыз аятта былайша бұйырады: «Ей, Расулім, оларға айт: Егер Аллаһты сүйетіндіктерің шын болса, маған бағыныңдар, сонда Аллаһ та сендерді сүйіп, күнәларыңды кешіреді» (Әли Имран, сүресі 31-аят).

Аллаһты және Расулін шексіз сүюге жеткендер қияметке дейін Мұхаммедтің үмбеті және досы болып өмір сүреді, пәни өмірден соң үнемі жақсылыққа бөленіп, дұғалармен еске алынады. Осы халге жеткен көптеген Пайғамбар ғашықтарының арасынан мына екі мысалға назар аударсақ:

Абдұллаһ бин Зәйд әл-Ансари (р.а.) Расулуллаһқа (с.а.у.) келіп:

«Уа, Расулаллаһ! Сен мен үшін нәпсімнен, малымнан, бала-шағамнан және әулетімнен де сүйіктісің. Егер сені келіп көру нығмет болмағанда өлуді қалайтын едім» - деп жылайды. Сонда ардақты Пайғамбарымыз (с.а.у.):

– Неге жылайсың, - деп сұрайды. Зәйд әл-Ансари:

– Уа, Расулаллаһ! Бір күні сіз де біз де өлетінімізді, сіздің пайғамбарлармен бірге жоғары мәртебеде болатыныңызды, біз болсақ жәннатқа кіргеннің өзінде төменгі дәрежелерде болатынымызды ойлап, сізді көре алмайтындығымнан қорқып жыладым, - деп жауап берді.

Бұған мейірімділікке толы Пайғамбарымыз (с.а.у.) ешқандай жауап қайырған жоқ. Осы кезде мына аят түсті: «Кім Аллаһқа және Пайғамбарына мойынсұнса, олар Аллаһ нығмет берген пайғамбарлар, турашылдар, шейіттер және салихтармен бірге болады. Олар қандай жақсы достар!» (Ниса сүресі, 69-аят).

Абдұллаһ бин Зәйд әл-Ансари (р.а.) бақшада жұмыс істеп жүрген кезінде ұлы ентіге келіп, қайғыра Расулуллаһтың (с.а.у.) қайтыс болғанын хабарлайды. Осы ауыр хабарға теңселген әл-Ансари былай дұға етті:

«Аллаһым! Көзімді ал, осыдан кейін тек сүйіктім Хазірет Мұхаммедтен (с.а.у.) басқа ешкімді көрмейін».

Абдұллаһ бин Зәйд әл-Ансаридің дұғасы қабыл болып, сол жерде көзі көрмей қалды (Құртуби «әл-Жәмили Ахкамил Құран» V, 271 б.).

Мінеки, ғашықтық пен сүйіспеншілік, екі жүректің арасындағы шынайы байланыс. Сүйгендер еш уақыт сүйіктісін көңілінен және аузынан тастамайды. Сүйіктілеріне малы мен жанын аямай, жанқиярлықпен өмір сүріп өледі.

8. Өлімді ойлау

Өлімді ойлау – өлім келмей тұрып, өлімді еске алу деген сөз. Осылайша нәпсіқұмарлықтан арылып, ерікті түрде Раббыңның құзырына әзірлену. Бұл – иманға сүйенетін түсінік.

Адамның бітіп-таусылмайтын дүниеқоңыздығы, пәни үміт пен жұбаныштары қабірдің топырағының үйіндісіне айналмақ.

Қабірстандар пәни өмірін тамамдаған әке-шеше, бала-шаға, туған-туыстар мен дос-жарандардың мүрдесіне толы. Бұл дүниеде адам пешенесіне жазылғанына қарай сарайда немесе қамыс лашықта өмір сүрсе де бәрібір барар жері қабір. Одан қашып құтылатын уақыт та, мекен де жоқ.

Аятта былай баяндалады: «Негізі қашқан өлімдерің сендерді қалай да ұстайды. Сосын көместі де, көрнеуді де білетін Аллаһқа қайтарыласыңдар. Ол сендерге не істегендеріңді бір-бірлеп айтып береді» (Жұма сүресі, 8-аят).

Хадисте де: «Барлық ләззаттарды түп тамырымен жоятын өлімді көп еске алыңдар!» - (Тирмизи, Қиямет 26) деп бұйырады.

Өлім – адамның жеке басының қияметі. Қияметімізден бұрын оянсақ, өкінішке тап болмаймыз. Өйткені, әрбір пәни тіршілік иесі қай жерде және қашан болмасын қалайда Әзірейілмен кездеседі. Өлімнен қашатын жер жоқ. Олай болса, адам баласы уақыт өткізбей «Аллаһқа бет бұрыңдар» (Зарият сүресі, 50-аят) деген аятқа құлақ асып, Аллаһтың рақымын пана деп қабылдау керек.

Адам бес күндік қонаққа келген. Сонда да осы дүниеде оған алданғаны қандай оғаш! Күн сайын жаназаларды көрсе де, өлімді өзіне келтіргісі келмейді. Өзін кез келген сәтте айрылып қалуы ықтимал жалған аманаттардың мәңгілік иесімін деп санайды. Алайда адам рухына тәнді киім сияқты кидіріп, есіктен дүниеге кіргеннен-ақ өлімге жол тартады. Адам сол жолдың әзірлік мекеніне кіргенін білмей, көбінесе ақиқаттан бейхабар өмір кешеді. Бір күні рух тәнін шешеді. Ақыреттің есігі болған қабірден бастап тағы да басқа бір ұлы сапарға аттандырылады.

Жүректің тазаруында «өлімді ойлау» ешбір нәрсеге салыстыруға келмейтін әсер береді. Бұл жайында Рәби бин Хусайн былай дейді: «Жүрегім өлімді ойлаудан алыстаса, бұзылып кете ме деп қорқамын. Егер өзімнен бұрынғыларға қайшы келмейтін болғанда, өлгенге дейін қабірстанда отырар едім» (Бәйхақи, Китабуз-Зүһд 212 б).

9. Салих және шыншылдармен бірге болу

Жүректі күнәлардан қорғап, оны жақсылыққа бейім ұстау үшін төңірегіндегілерге рухани нәр беретін көкірек көзі ояу салих, турашыл жандарға жақын болу шарт. Өйткені, әрбір мүшеде ерік болғанымен, жүректе ерік жоқ. Жүрек айналасынан келген әсерлердің ықпалымен бағыт-бағдарын өзгертіп тұрады.

Жүрек өзін қоршаған ортаның түр-түсіне және үйлесіміне бейімделеді. Бірақ, бұл жағдай жүректе белгілі бір әсердің тамыр жайып орнығуындағы бастапқы хал. Кейіннен болған жағымды немесе жағымсыз әсерлер алдыңғыларға ұқсастығы немесе қарама-қайшылығы себепті жағымды да, жағымсыз да болуы мүмкін. Бірақ, жүрек бастапқыда жақсы әсерге бөленіп, белгілі бір икемге келмесе үлкен қауіпке тап болады. Өйткені, сыртқы әсерлерден құбылып тұратын жүрек сүйіспеншілігіне қарай олардан әсер алады да, жиіркенішіне қарай оларды қабылдамай, қарсы тұрады. Міне осы себептен адамның рухани өрлеп, не төмендеуінде сүйіспеншілік пен жек көрушілікті орынды қолданудың мәні өте зор. Демек, сүйіспеншілік пен дұшпандықты шын мәнінде дұрыс бағыттай білу адамды бақытты етеді. Керісінше сүйіспеншілікпен дұшпандықты дұрыс бағыттай алмаса адамды бақытсыз етеді.

Жүрек қасиеттерінің дамып, жетілуі үшін салих және турашыл адамдардың тамаша халдерінен рухани күш алуға тырысқан жөн. Мұндай жағымды әсердің ең жақсы түрі рухани сұқбаттарда болады. Сондай-ақ, Лұқпанның (аләйһиссәләм) ұлына айтқан мына өсиеттері де осыны меңзейді:

«Балам! Ғалым адамдармен бірге бол және олардың сұқбатынан қалмауға тырыс! Өйткені, Аллаһ Тағала жаңбырмен топыраққа нәр бергені сияқты, хикмет нұрымен жүрекке нәр береді» (Ахмед б. Ханбәл, Китабуз-Зүһд, 551 хадис).

Аллаһ Тағала аятта былай бұйырады: «Ей, иман келтіргендер! Аллаһтан қорқыңдар және шыншылдармен бірге болыңдар!» (Тәубе сүресі, 119-аят).

Расулуллаһ (с.а.у.) ізгі жақсылармен бірге болудың мәнін мына мысалмен түсіндіреді: «Жақсы дос пен жаман дос әтір тасушы мен көрік басушы сияқты. Әтір иесі саған жұпарынан сыйлайды. Не сен одан сатып аласың. Ал, көрік басушыға келер болсақ, ол сенің киіміңді өртейді немесе оның жағымсыз иісі саған сіңеді» (Бұхари, Буюғ 38).

10. Көркем мінез-құлық иесі болу

Аллаһ Тағала адамды нәзіктік, биязылық, сыпайылық т.б. сынды жоғары қасиеттермен безендірген. Адамның мәні жан дүниесіндегі осы қасиеттерді жетілдіруімен артады. Адамның тек сырттай ғана емес, іштей де адам болуы, көркем мінездермен жақсарып, жаман әдеттерді жоюы арқылы мүмкін болады.

Шынайы түрде адам болып өмір сүрудің бірден-бір шарты дін мен ахлақтың жоғары дәрежелеріне жетуінде. Адамзаттың кемелі және көркем ахлақтың ең жоғарғы шыңының үлгісі – Хазірет Пайғамбар (с.а.у.). Аллаһ Тағала ондағы осы сипатты қуаттау негізінде: «Шүбәсіз, сен жоғары мінез-құлыққа иесің» - (Қалам сүресі, 41-аят) дейді.

Ардақты Пайғамбарымыз (с.а.у.) өз хадисінде былай деген:

«Мені Раббым тәрбиеледі, қандай керемет тәрбиеледі» (Суюти, Жамиус-Сағир І, 12).

«Қиямет күні мүмин құлдың таразысында көркем мінезден ауыр ештеңе болмайды. Аллаһ Тағала жаман іс істеп, жаман сөз сөйлеген адамды жек көреді» (Тирмизи, Бирр 62).

«Мен көркем мінезді кемелдендіру үшін жіберілдім» (Имам Мәлик, Муатта, Хуснул-Хулқ 8).

Хазірет Пайғамбардың «усуәтун-хәсәнәтун», яғни, өнегелі тұлғалығы барлық адамзатқа үлгі. Аллаһ Тағала аятта мұны былай жеткізеді: «Ант етеміз! Аллаһқа және ақырет күніне жетуге үміттенетіндерге және де Аллаһты көп зікір етушілер үшін Расулуллаһтың бойында тамаша үлгі-өнеге бар» (Ахзаб сүресі, 21-аят).

Ардақты Пайғамбардың (с.а.у.) рухани өмірінен және көркем ахлағынан үлгі алу шарт. Тарихта Хазірет Пайғамбардың (с.а.у.) өнегелі тұлғасынан нәр алған мүминдер иманға байланысты кемелдіктің шыңына жетіп, жаратылысындағы иләһи қасиеттерді кемелдендіріп, адамзатқа шырақ болған. Ауру және надан жүректердің ең мықты дауасы – оған деген сүйіспеншілік.

Бұл қысқа тұжырыммен топшылау бізге Аллаһ Расулінің (с.а.у.) пәк жаратылысындағы қасиеттерді білдіреді. Аллаһқа қауыша білудің сыры – Аллаһтың кітабына және Жаратылыс Нұрының тамаша сүннетіне, яғни көркем мінезі мен іс-әрекеттеріне шын жүрекпен жақындауда. Аллаһ Расулінің (с.а.у.) қасиеттерінен пайдаланудың негізгі көзі – оған сүйіспеншілікпен қарау, дұшпандарына да жиіркеніштік таныту.

Уа, Раббым! Біздің көңіл айнамызға ақиқат жарығын беріп, екі дүниенің сырлары мен хикметтерін тамашалатып, көздеріміз бен көңілдерімізді ақыретте дидарыңды тамашалайтындай етіп нұрландыр!

Әмин!

Исламтанушы ғалым

Нәпсіні тазарту – күпірліктен, надандықтан, жаман сезімнен және жағымсыз мінезден арылу деген сөз. Яғни, нәпсіні шариғатқа қайшы келетін әр түрлі сенімнен, мінез-құлықтан және іс-амалға байланысты қателіктерден арылту дегенге саяды. Оны тазартып, жамандықтардан арылтқан соң, иман, парасат, білім, хикмет, даналық және көркем мінез секілді тақуалық қасиеттермен тәрбиелеп, руханиятқа баулу басты назарда болу қажет.

Тасаууф бойынша – нәпсінің қалауларын азайтып, оның тәндегі арман-қиялдарына жол бермеу, рухтың үкім етуіне жол ашу. Бұл тек қана нәпсіні тізгіндей отырып, ішіп-жеуді, көп ұйықтауды және орынсыз сөйлеуді азайту т.б. сияқты шарттарды орындаумен іске асады. Сол себепті тасаууфта нәпсіні тізгіндеудің шарты – аз жеу, аз ұйықтау және аз сөйлеу екендігі бұрыннан бері айтылып келе жатқан мәселе. Өйткені бұлар нәпсіге ие болудың алғашқы қадамы. Алайда, жағдайға байланыстыра отырып, бұл шарттарды орындауда да орта деңгейді ұстану қажет.

Яғни құл, нәпсісін тазартқан кезде шектен шығушылықтан сақтанып, оның қиқарлығына тосқауыл болғанда тым асырып жібермеуі керек. Өйткені, дін барлық уақытта орта жолда болуды бұйырады. Адамға әр түрлі жағдайда шектен шығушылық пен істің нормасынан төменде қалуға аулақ болуды үгіттейді. Сондай-ақ, нәпсінің күшін толықтай жою мүмкін емес. Олай етудің өзі мақсатқа да сай емес. Осыған орай нәпсінің тазартылуы оның қалаулары Аллаһтың бұйырған шеңберінде тізгінделіп, тәрбиеленуі дегенді білдіреді.

Нәпсінің тәрбиеленуі мен тазартылуы адам өмірінің соңын пәлекетке немесе бақытқа кенелтуге ықпал етуші рөл атқарады. Міне осы тәрбие мен тазартуға арна болу үшін алдымен иләһи әмірге бас иіп, әуесқойлық, құмарлық пен жамандықтарға қарсы тұру керек. Әрбір мүмин өзінің әлсіз, нұқсан және нәпсісінің түкке тұрғысыздығын, надандығын түсініп, Раббысын барша ұлылық, құдірет-кемелдігін ұғынып, іс-әрекетіне осы ұғыммен бағыт беруі қажет. Міне, осы бағыт орындалған жағдайда, Құранның сөзімен айтқанда «жамандыққа қатты бұйыратын» (Юсуф сүресі, 53-аят) нәпсі барлық жағымсыз сипаттардан арылып, жөнге келеді. Нәпсіні тазартуға тырысу үшін шынайы жігер танытып, кемелдік жолына түсу өте маңызды әрі қиын болғандығы себепті «жиһад әкбәр» деп (ең үлкен жиһад) қабылданған.

Бұл үкімді Пайғамбарымыз (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) Тәбүк жорығынан қайтқан кезінде: «Енді кіші жиһадтан үлкен жиһадқа қайттық», - деп айтқан. Алайда, олар машақатқа толы, адам төзгісіз, ауыр да ұзақ жорықтан қайтып келе жатқан еді. Өйткені, жорық басталғаннан аяқталғанға дейін мұнафықтардың арандатушылығы мен шайтанның азғыруы жол бойы толастамаған болатын. Әрі сол жылы өте қатты ыстық пен құрғақшылық болған еді. Жол өте алыс әрі жаяу жүруге қолайсыз-тын. Жемістер жиналатын қырман кезі болатын. Өздерін қалың Византия әскері күтіп тұрғаны жайлы хабар бұл жорықты одан бетер ауырлатып жіберген еді. Осындай ауыр шарттарға толы бір кезеңде отыз мыңнан астам сахаба мың шақырым жол жүріп кейін қайтқан еді. Мәдинаға жақындағанда түрлері өзгеріп кеткендей еді. Терілері сүйектеріне жабысып, шаш-сақалдары өсіп, үрпиіп кеткен болатын. Сахабалардың жағдайы осылай болып тұрғанда Расулуллаһ (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) айтқан бұл сөздің хикметін кімнің де болса, білгісі келері хақ. Сахабалар таңданып: «Уа, Расулуллаһ! Жағдайымызды көріп тұрсыз! Осыдан да үлкен жиһад бола ма?» - деп сұрауы сондықтан еді. Ақыры Пайғамбарымыз (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) нәпсімен күресудің аса маңызды іс екенін білдіру үшін: «Иә! Кіші жиһадтан енді ең үлкен жиһадқа – нәпсі құмарлығымен соғысуға қайтып оралдық!» - дейді (Суюти, Жамиус-Сағир ІІ, 73).

Енді ынсаппен ойласақ, бұл үлкен жиһад жай кіші жиһад болып саналған, онан қалып қою – бұл өмірде осыншама төмендік пен ұятқа қалдырса, ендеше, ең үлкен жиһад болып саналатын нәпсіні тәрбиелеп, жүректі тазарту турасындағы бейқамдық, немқұрайдылық, ертең құдай алдында адамды қаншалықты қиын әрі мүшкіл жағдайға түсірмек?! Бұл үрейлі ақиқат алдында мүмин пенде нәпсісін тізгіндеу керектігі айтпаса да түсінікті болар. Әрине, сын тезіне салып, үлкен есепке тартуы қажет. Ертең кеш болмай әрі иләһи есеп келмей тұрып өзін, өз еркімен есепке тартуға мәжбүр. Өйткені, ұлы Жаратушымыздың аяттағы мына қатаң ескертуінде үлкен гәп бар:

«(Ей, адам баласы!) Өздеріңді бекер-босқа жаратты, біздің алдымызға қайтарылмаймыз деп, ойлайсыңдар ма?» (Мүминун сүресі, 115-аят). Немесе:

«Адам өзін емін-еркін жіберіледі деп ойлай ма?!» (Қиямет сүресі, 36-аят) десе, ал, Пайғамбар (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм): «Ақылды кісі – нәпсісіне ие болып, оны жауапқа тартып, өлімнен кейінгі өмір үшін тырысқан адам. Ал ақымақ – нәпсіқұмарлығына беріліп жүріп, Аллаһтан жақсылық күткен адам» (Тирмизи, Қиямет 25; ибн Мәжә, Зүһд 31) - деп, ұлы шындықты жаңғыртып тұрса, әлгілердің жағдайы қандай болмақ!

Аллаһ Тағала нәпсінің қауіпті екендігін құлдарына: «Ей, Расулім! Нәпсінің қалауын өзіне тәңір еткен адамды көрдің бе? Енді оған сен өкіл боласың ба?» (Фурқан сүресі, 43-аят) - деп ескертсе, Пайғамбарымыз (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм): «Үмбетім үшін ең көп қорқатын нәрсем – нәпсілерінің әуесіне ұюы» (Суюти, Жамиус-Сағир І, 12) - дейді.

Осы себептен нәпсінің тазаруы – әр мүмин үшін өте өмірлік мәні бар әрі үлкен жауапкершілікті қажет ететін жағдай. Бұл жауапкершілікті Аллаһ Тағала Құран Кәрімде: «Әлбетте, нәпсісін тазартқан (жамандықтардан арылтқан) бостандықта болады. Оны жамандыққа батырған зиянға ұшырады» (Шәмс сүресі, 9-10 аяттар) деген. Байқағанымыздай, нәпсі өзіне өлшеусіз бағынған иесін мәңгілік пәлекет пен қасіреттің жолаушысы қылса, тәрбиеленіп, бақылауға алынған жағдайда иесін періштеден де жоғары мәртебеге жеткізетін теңдессіз көлік іспеттес болады.

Екінші жағынан қайырымдылық, садақа, қызмет сияқты салих (ізгі) амалдар да сырттай қарағанда басқаға пайда тигізетін секілді көрінгенімен, іс жүзінде өз нәпсісіне туралықты, жақсылық пен қайырды үйретеді. Өйткені, жақсылықтар жүрекке осылайша орнығып, рух осыларға үйренеді.

Қасиетті кітабымыз Құран Кәрімде нәпсінің тазаруына байланысты көптеген аяттар бар. Сол аяттарда тазару:

- Аллаһ Тағаланың тазартуы.

- Расулуллаһтың (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) тазартуы.

- Адамның өз нәпсісін тазартуы сынды жалпы үш бөлімде қарастырылған.

1. Аллаһ Тағаланың тазаруы

Аллаһ Тағала Құранда: «Өздеріңді ұнатып, ақтамаңдар. Ол, жамандықтан сақтанушының кім екендігін өте жақсы біледі» (Нәжм сүресі, 32-аят) - деп ескертеді.

Ғалым Елмалылы Хамди Мырза бұл аятты:

«Өздеріңді күнәсіз, кемшіліксіз әрі кіршіксіз санап мақтамаңдар. Өйткені, сендерде өздерің білмейтін көптеген кемшіліктерің болуы мүмкін» - деп тәпсірлейді.

Ал, тағы бір аятта Аллаһ Тағала: «Өздерін ақтағандарды көрмедің бе? Керісінше, қалаған адамын Аллаһ өзі пәк етеді» (Ниса сүресі, 49-аят) - деп пәктеудің Өз қолында екенін ескертеді.

Бұл аяттағы тазару – адамның өзін мақтап, ақтауға ұмтылуы. Алайда, тазару тақуалықпен байланысты. Тақуалық, ол іштегі сипат. Оның ақиқатын Аллаһ қана біледі. Сондықтан, мәселе – өзімізді ақтауымызда емес, Аллаһтың ақтауында.

Бұл жайлы Пайғамбарымыз (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм): «Аллаһым! Нәпсіме тақуалығыңды беріп, оны тазартқайсың! Сен оны тазартушылардың ең қайырлысысың. Сен оның қожайыны әрі жаратушысысың» (Мүслим, Зікір 73) - деп дұға ететін.

Аятта: «…Сендерге Аллаһтың кеңшілігі мен рақымы бұйырмағанда, сендердің ешқайсыңа әсте пәктік дарымас еді. Бірақ, Аллаһ кімді қаласа соны ақтайды. Аллаһ толық естуші әрі әр нәрсені толық білуші» - (Нұр сүресі, 21-аят) делінген.

Байқағанымыздай, аятта тазарудың Аллаһқа ғана тән екендігі айтылады. Сол себептен, құл мендік сенімінен сақтана отырып, иләһи тазарту арқасында жеткен кемелдікті, өз мықтылығым мен жігерімнің арқасында жеттім демеу керек. Аллаһ Тағала ақтамаған жағдайда, құл ақыретте өзін ақтай алмайтындығына сенуі тиіс. Бұл түсінік мәңгілік қауіпсіздікке қауышудың ең маңызды себептерінің бірі. Өйткені, тазару – қаншалықты жігер мен шыдамдылық жағынан адамға, тәлім мен жол көрсету жағынан пайғамбар мен оның ізбасарлары болған жол көрсетушілерге таңылғанымен, иләһи мейірімділігімен құлдарын тазалау ісінде табысты етуі мен сол мүмкіндікті жаратуы жағынан Аллаһ Тағалаға тән.

2. Расулуллаһтың (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) тазартуы

Құран Кәрімде Хазірет Пайғамбарымыздың (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) міндеттері хақында былай баяндалады: «Ей, адамдар! Ант етеміз, өз іштеріңнен, сендерге аяттарымызды оқып беретін, сендерді тазартып, жамандықтардан арылтатын, Кітап пен хикметті тәлім етіп, білмегендеріңді үйрететін бір пайғамбар жібердік» (Бақара сүресі, 151-аят). «Ант етеміз, іштерінен оларға Аллаһтың аяттарын оқитын, жамандық пен сенімсіздіктен оларды тазартатын, оларға кітап пен хикметті үйрететін бір пайғамбар (жіберу) арқылы Аллаһ мүминдерді үлкен сыйға бөледі. Алайда, одан бұрын олар ашық азғындықта еді» (Әли Имран сүресі, 164-аят).

Бұл аяттардан түсінікті болғанындай, Пайғамбарымыздың (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) үш негізгі міндеті бар:

а) Адамдарға Аллаһтың аяттарын оқу:

Пайғамбарлардың үмбеттерін хақ жолға шақыруы – келген уахидың оқылуымен басталады. Бірақ, бұл міндет адамдарды мақсатқа жеткізуде алғашқы баспалдақ және соған бір арна болады.

ә) Тазару:

Таухидқа шақырудың мақсаты нәпсіні күпірліктен, жаратушыға серік қосудан және күнә сияқты рухани кірлерден тазартып, кішіпейілділік пен тыныштыққа қауыштыру. Сондай-ақ, надандық кезінде өмір сүрген сахабалар тура жолға қол жеткізіп, Аллаһ Расулінің (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) нұрлы сұқбаты мен рухани тәрбиесінен көңілдерін арылтқаннан соң дүниенің ең таңдаулы адамдарына айналды. Олардың аңыздары мен көңілден өшпейтін дастандары ғасырдан-ғасырларға жетіп, талай құрлықтардан асты.

б) Кітап және хикметті үйрету:

Мұнда орындалуы шарт болған заңдар мен үкімдерді баяндаған кітаптың, яғни, Құран Кәрімнің тәлімі келеді. Құран Кәрімнің мағынасына қанығу, жүрек дәрежесіне байланысты. Құран Кәрім шын жүрекпен оқыла отырып, түсініледі. Көз жүрекке жай ғана дәнекер сияқты.

Хикметтің тәлімі осы сатылардан соң келеді. Өйткені, иләһи есімдердің адам санасындағы сөз түріндегі көрінісі Құран Кәрімнің хикметі мен сырларына тек арылған жүрек иесі болған адамдар ғана қаныға алады.

Аятта тазарудың кітап және хикмет тәлімімен бірге айтылуы, тазармаған адамдардың білімге қол жеткізе алмайтындығын, қол жеткізсе де, ол білімнің өздеріне пайда әкелмейтіндігін баяндау үшін еді. Сол себепті, Пайғамбарлар алдымен аяттарды оқиды. Сосын оған сеніп, көңілдері ауған адамдардың нәпсісін шектен шығушылықтан, жамандықтардан арылтып, жүректерін рухани кірлерден тазартады.

3. Адамның өз нәпсісін тазартуы

Бұл жайында Аллаһ Тағала аятта былай бұйырады: «Нәпсі және оны тәртіпке әкелушімен, сосын оған әрі жамандықты әрі одан сақтануды аян етушімен ант етемін: нәпсісін тап-таза еткен бостандықта. Оны (надандық пен күнәларға) күнәға батырған зиянға ұшырады» (Шәмс сүресі, 7-10 аяттар). Аяттың мән-мағынасы бойынша тек Аллаһ тазартқан, яғни, күнәлардан арылған, тақуалықпен тәрбиеленген адамдар шынайы бақытқа жеткендер. Аллаһ Тағаланың: «Салих құлдарымен бірге, жәннатыма кір» (Фәжр сүресі, 29-30 аяттар) деген аятындағы сүйіншісі де осы бақытты құлдар жайлы болған.

Тағы бір аятта Аллаһ Тағала: «Расында тазарған және Раббысының есімін зікір етіп (еске алып), оған құлшылық еткен адам, шүбәсіз құтылған болады» (Ағла сүресі, 14-15 аяттар) - деп бұйырады.

Сонымен қатар бұл аяттағы тазару реттері де ерекше көңіл бөлерлік істер. Мысалы:

1. Алдымен жүректі, сосын тән мен малды жамандықтардан әбден тазарту;

2. Соның арқасында Раббы мен құлы арасындағы ғапылдық перделерін ашу;

3. Сосын адал аспен қоректенген тәнмен және зікір етуші жүрекпен беріле құлшылық ету арқылы көңілін рухани ләззәттармен безендіру.

Тәпсірші Бұрсауидің айтуы бойынша: «Бұл аят нәпсіні шариғатқа қайшы істерден тазартуды, жүректі дүниеге сүйіспеншіліктен арылтуды, шамасына қарай Аллаһқа бет бұруды, тіпті, Аллаһтан басқасын еске алудан сақтануды меңзейді».

Сондай-ақ, құлдарына өте мейірімді ұлы Раббымыз қасиетті аятта шайтанның айла-қулығы мен тұзағына түсіп қалмау үшін ескерту ретінде былай дейді:

«Ібіліс айтты: (Ей, Раббым!) Ант етемін, мені аздырғаныңа қарсы мен де адамдарды аздыру үшін сенің тура жолыңның үстінде отыратын боламын» (Ағраф сүресі, 16-аят). «Ібіліс айтты: Раббым! Мені аздырғаның үшін мен де жер бетінде оларға күнәларды тартымды көрсетіп, олардың барлығын азғындатам!» (Хижр сүресі, 39-аят).

Құлшылық етуші тақуалардың қасындамын деп өзіңе сенбе. Өйткені, бостан босқа бірге болу пайда әкелмейді. Салаба[1] Хазірет Пайғамбардың (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) сұхбатына сезімсіз (ешқандай әсер алмастан) қатысқандықтан өкінішті нәтижеге тап болды.

Пайғамбардың баласы бола тұра Хазірет Нухтың ұлы әкесінің шақыруынан бас тартып, бақытсыздыққа тап болды. Орталарындағы қан жақындығы да пайда берген жоқ. Соңы өте жаман болды.

Хазірет Луттың әйелі кәпірлер мен пасықтарға деген сүйіспеншілігінің себебінен һидаят нұрынан несібесіз қалып, надандық пен күпірліктің суына батты. Қысқасы, білім, амал, мал, бала-шаға және дос сияқты қаншама сүйенішің болғанымен ақыреттегі бақытың үшін бұларға көп сенбе. Бұларға құштар нәпсіңе бой берме».

Аятта «нәпсінің бөгетінен асып, жамандықтардан арылғанның» құтылатындығы баяндалады. Сонымен қатар, бұл сөзден «тазармаған, яғни, нәпсісін жамандықтардан арылтпағандардың құтыла алмайтындығы» жайлы мағына да шығады.

«Аллаһтан шынында тек ғалымдар ғана қорқады» (Фатыр сүресі, 28-аят) деген аят адам шынайы білімге жеткен сайын Аллаһтан қорқа түсетіндігін баяндайды. Раббысын білмейтін әрі одан қорықпайтын адамдардың жүрегі өлі. Мұндайларға ескерту мен насихат әсер етпейді. Ясин сүресінің жетпісінші аятында «(Пайғамбар Құранмен тек жүректері) тірілерге ескертсін деп…» келетін баян осыны түсіндіреді. Яғни шын жүрекпен қорқып, дұрыс намаз оқу керек. Күнәлардан тазарудың ақысы жәннат пен оның жоғары дәрежелері. Аятта былай баяндалады: «Кімде-кім салих амал істеген мүмин ретінде Оған барса, жоғары дәрежелер тек солар үшін. Ішінде мәңгілік қалатын, астынан өзендер аққан Адн жәннаттары! Міне, тазарғандардың сыйы осы» (Таһа сүресі, 75-76 аяттар).

Аллаһқа ғана көңіл бөлудің сыйы жәннаттан да жоғары жетістік – Жамалұллаһ нығметі болмақ. Ол жерде Аллаһ Тағаланың сөз жетпейтін сұлулық жамалының көрінісі тамашаланады. Кімде-кім еркі мен қалауына қарай лайықты түрде Аллаһқа бет бұрса, одан басқа ойы қалмайды. Аллаһты тану да нәпсі тазарғаннан кейін оның ақиқатын түсінумен басталады. «Нәпсісін таныған, Раббысын таниды» деген даналық сөз осы мағынаға келеді.

Бұл жайлы Хазірет Имам Ғаззалидің мына насихаттарына құлақ салайық:

«Бір мүмин таң намазын оқығаннан кейін, сол күнді бастамай тұрып, аз уақыт нәпсісімен оңаша қалып, онымен кейбір келісімдер жасап, алдына кейбір шарттарды қоюы керек. Сондай-ақ, саудагер де ақшасын ортақтасына берген кезде, онымен осындай келісім жасағанда, оған кейбір ескертулерді айтуды ұмытпағанындай, пенде де нәпсісіне мына ескертулерді айтуы керек:

«Менің байлығым – өмірім. Өмірім өткен соң байлығым да таусылады. Табыс пен пайда да аяқталады. Бірақ, мына басталған күн жаңа күн. Аллаһ Тағала бұл күнді де маған сыйлады. Егер мені өлтіргенде, әлбетте, бір күн болса да кері жіберіліп, осы жерде үнемі салих (игі) амалдар істеп, жақсылық жасауды қалар едім. Олай болса, бүгін ешқандай күнә жасама және бұл күннің бір сәтін де босқа өткізуші болма. Өйткені, әрбір сәт – баға жетпейтін нығмет».

Бір күннің түні мен күнінің жиырма төрт сағат екендігін жақсы біл. Қиямет күні адам баласының алдына әрбір күн үшін жиырма төрт дана жабық қорап әкелінеді. Қораптың біреуін ашып, сол сағатта істеген амалыңың сыйы ретінде, іші нұрға толғанын көргенде, Аллаһтың берер сыйын ойлап, құлдың қуанышында шек болмайды. Бұл қуанышты жәһаннам тұрғындары бөліп алса, жәһаннам азабын сезбейтін болар еді. Екінші қорапты ашқанда, бұдан қараңғылық әрі жаман иістер шығады. Бұл – надандықпен өткізген сағат. Бұған өкінетіні соншалық – егер бұл қайғысын жәннат тұрғындарына бөліп берсе, жәннаттың ләззатынан айырылып қалар еді. Енді үшінші қорапты ашса – іші бос. Бұл ұйқы мен мүбах нәрселер арқылы өткізген сағат. Бірақ, кішкентай да болса жақсылықтың сауабына зар болған сол күнде мүмкіндігі бола тұра үлкен табыстан айырылған саудагердің қайғысындай, бәлкім, одан да бетер іші күйіп, сол сағатты босқа өткізгенінің азабын тартады.

Олай болса:

Әй, Нәпсім! Мүмкіндік қолда тұрғанда сандығыңды жақсылап толтыр, бос қоюшы болма. Жалқауланба, әйтпесе, биік дәрежелерден құр қаларсын. Дене мүшелер де нәпсінің көмекшілері іспеттес. Адам оларға міндеттеріне қарай жеке кеңес беріп, бұл аманаттарды жамандыққа араластырмауды нәпсісіне айтуы керек.

Көзді харамға, жүректі мазалайтын пайдасыз, бос нәрселерге қараудан тыю керек. Тілді «тілдің бәлесі» деп аталатын өсек, өтірік, ғайбат, сөзтасу, мақтану, басқаларды балағаттау сияқты жаман нәрселерден тыйып, үнемі зікірмен және жақсы сөздермен шұғылдандыру қажет. Асқазанды харам әрі күмәнді тамақтан сақтап, халал тамақтарды да нормамен жеу керек. Адам әркез өте көп мүбах нәрселерге кездеседі. Ең дұрысы – мақсатсыз істерді қою. Сондай-ақ, Расулуллаһ (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм): «Қажетсіз нәрселерді тастағаны – адамның жақсы мұсылман болғаны» - деп ескертеді (Тирмизи, Зүһд 11; инб Мәжә, Фитән 12).

Яғни, шынайы мұсылманның сөзі зікір, қарағаны ғибрат және үндемегені тәфәккүр (ой жүгірту) болу керек. Міне, нәпсі осы сияқты үгіттерден насихат алып ояу болуы керек.

Нәпсіні сұраққа тартқан кезде абай болатын тағы бір нәрсе – істеген амалы Аллаһ үшін бе, әлде нәпсі үшін бе, соны да байқау қажет. Өйткені, адам кейбір кезде Аллаһ үшін салих амал істедім деп ойлағанымен іс жүзінде нәпсілік сезімдерін қанағаттандыру үшін істеген болуы әбден мүмкін.

Нәпсінің тазаруы нәтижесінде жүрек «сәлим» дұрыс халге жетіп, шынайы жүрекке айналады. Сәлим жүрек сатысында мынадай үш жағдай байқалады:

1. Ешкімді ренжітпейді. Бұл – тақуа кісінің жағдайы. Жүрек нәпсінің құмарлығынан бойын аулақ ұстайды. Осылайша көркем мінез-құлық пайда болады.

2. Ешкімге ренжімейді. Бұл – махаббат иесінің жағдайы. Күн сәулесіне кедергі болудан яғни пәнилік мадақ пен өзгенің жамандағанынан ешқандай әсер алмайды, ол үшін ешқандай мәні де жоқ.

3. Дүние пайдасымен ақырет сауабы қарсыласқанда, ақыретті таңдап, Құдайы ризашылықты мақсат етеді.

Осы айтқандарымыздың барлығының қортындысы ретінде мынадай нәтиже шығаруға болады:

Аллаһ Тағала сынақ әлемі ретінде дүниеде әр адамның алдына нәпсі бөгетін қойып, адамды нәпсіден туындайтын қиыншылықтарды жеңіп, абыройлы түрде өзіне қайтуға міндетті қылған. Нәпсі жақсылыққа да, жамандыққа да апаруға қабілеті бар көлік сияқты дәнекер. Сондықтан ол – табыс көзі, соңына ерсең, түпсіз құдыққа түсесің. Нәпсіні тазартудың берекеті – дүниеде ештеңе тең келмейтін жоғары дәрежеде көрініс табады.

Аллаһ Тағала баршамызды нәпсісін тазартқан пенделердің қатарынан жазғай!

Әмин!

Исламтанушы ғалым

Адам баласына тегін ұсынылған яки еңбектену арқылы қол жеткізген барлық нығметтер Аллаһ Тағаланың сыйы болып табылады. Өйткені, нығметтерді жоқтан бар етіп жаратқан да, оларға қол жеткізу үшін пендеге қабілет пен күш берген де Хақ Тағаланың Өзі. Осы тұрғыдан қарағанда, адам баласы қолындағы нығметтерді Аллаһ тарапынан келген сый екендігін естен шығармауы керек. Бұлардың күні келгенде есебі берілетін аманат екендігін ұғыну қажет. Құран аятында: «Біз сендерді босқа жараттық және қайтадан біздің құзырымызға қайтарылып, есеп бермейміз деп ойладыңдар ма?» (Мүминун сүресі, 115-аят) делінеді.

Сондықтан да қолымыздағы рухани яки материалдық нығметтерді қолданған кезде толықтай еркін еместігімізді және бұларды Аллаһтың ризашылығына лайықты түрде қолдануға міндетті екендігімізді ойлауымыз керек.

Раббымыз тағы бір аятта: «Ақыры сол күні (дүниеде пайдаланған) нығметтерден әлбетте, есеп бересіңдер» (Тәкәсур сүресі, 8-аят) деп, ақыреттік есепті еске салуда және бұған жауапкер екендігімізді баса айтуда.

Яғни, Аллаһ Тағала берген нығметтеріне қол жеткізуде және оларды қолдануда орындалуы тиіс кейбір ережелер бекіткен. Әрі бұларды «халал» және «харам» деп екіге бөлген. Ал, ысырап – Аллаһтың рақымшылығы мен сүйіспеншілігінен ұзақтататын сонымен қатар, Аллаһтың ашуына ұшырауға себеп болатын харамдардың бірі. Қасиетті аятта: «Ысырап етпеңдер. Өйткені, Аллаһ ысырап етушілерді сүймейді» делінген (Әнғам сүресі, 141-аят).

Уақыт – қымбат, құнды нығмет

Адам баласының немқұрайлылығы мен ұмытшақтығы себепті көп жасайтын қателіктерінің бірі – уақытты ысырап ету.

Өмір – Аллаһ Тағаланың әрбір жаратылыс иесіне тек бір рет қолдану үшін ғана берген және белгілі бір уақытпен шектеген өте құнды нығметі. Сондықтан, уақытты оның құнына сай амалдарға жұмсау шарт. Өйткені, өмірде әрбір мезетте жасалатын бірнеше істер бар. Бірақ, бұлардың ең маңыздысын сол сәтте алдыңғы кезекке жылжыту, ал басқаларын маңыздылық дәрежелеріне қарай одан кейінгі кезекке қою, уақытты дұрыс қолдану үшін назар аударарлық маңызды қағида болмақ.

Мәселен, ананың баласын емізуі мейірбандылықтан туындаған тамаша әрекет. Бірақ, үйде өрт шыққан кезде баласын емізіп отыруы үлкен қателік. Сол сәтте бір шелек су болса да өртті сөндіруге тырысуы керек. Өйткені, бұл міндет екіншісіне қарағанда, өмірлік маңызы бар іс. Егер бұл турасында жалқаулыққа салынатын болса, өзі де, баласы да өрттің құрбаны болуы мүмкін.

Дәл сол сияқты, қазіргі таңда адамдар үшін басқа дүниелік істерден гөрі Аллаһтың дініне бет бұруға қажыр-қайрат таныту уақытты дұрыс пайдалану тұрғысынан алғанда үлкен жауапкершілік болып табылады.

Уақытты ең тиімді түрде пайдаланған қадірменді сахабалар үшін өмірдің ең тәтті әрі мағыналы тұстары, адамдарға иман хақында уағыздаған шақтары болатын. Бір сахаба дарға асылар сәтте оған үш минут уақыт берген жауызға рақмет айтып:

«Демек, саған ақиқатты насихаттауым үшін үш минут уақытым бар. Бәлкім, тура жолға келерсің» деген болатын.

Қазіргі кезде де кейбір адамдар имансыздық пен арсыздық боданына түсіп жатқанда, оларға жұмсақ тілмен жақындап, Исламның әдеміліктерін, сыпайылығы мен нәзіктігін жеткізу әрбір мүмин үшін үлкен сенім мен ұждан борышы.

Өте қымбат болған уақытты қалай болса солай жөнсіз, оғаш қылықтарға ысырап ету – ақырет өміріне қауіп төндіру деген сөз. Сол себепті, бейқамдық перделерін ашқандар үшін уақыт – ешбір нәрсемен салыстыруға келмейтін деңгейдегі құнды нығмет. Аллаһ Тағала «Аср» сүресінде:

«Ғасырға (уақытқа) ант етемін. Расында, адам баласы зиянда. Тек иман келтіріп ізгі амал жасағандар мен бір-біріне ақиқат жайында кеңес беріп, сабырға шақырғандар ғана бұдан тыс» (Аср сүресі, 1-3 аяттар) дейді.

Уақытқа ант етумен басталған бұл сүреде иман, ізгі амал және ақиқат жайында кеңес беріп, сабырға шақырумен көтпеген уақыттың ысырап етілгендігін және қасіретке себеп болатындығын айтады. Уақытты тиімді түрде пайдалағандардың зиянға ұшырамайтындығы туралы айтылуы, адамдар бұл мәселеде көбінесе, алданып қалатындығына ишарат етіліп тұр.

Аллаһ Тағала құлдарының уақытты тиімді қолдану турасында қасіреттен құтылып, иләһи сыйға бөленуі үшін мынадай кеңес береді:

«Бір істі бітірген соң, дереу басқа іске кіріс, сонымен шұғылдан! Әрқашан Раббыңа бет бұр! Соған жақында!» (Инширах сүресі, 7-8 аяттар).

Яғни, құлшылық яки ізгі істердің бірі біткен соң, дереу екіншісіне асығу керек. Сондай-ақ, қандай да бір уақыттың құлшылықтан немесе жақсы істерден қалыс қалуына жол бермеу керек. Өйткені, бұл өмір – бізге ақырет бақытына қол жеткізу үшін берілген нығмет. Өлім болса, әлдебір қарыз келісімінің орындалу уақытын көрсететін атаулы күн іспеттес.

Қандай да бір саудагер қарызын өтеу үшін алашақ адамға келісім-шарт қояды. Мұндағы уәде сол уақыт ішінде төленетін соманы әзірлеуге керек. Дүние өмірі де бізге ақыретте табысқа қол жеткізу үшін және Аллаһтың ризашылығын алу үшін берілген мерзім. Айталық, саудагер төлейтін келісімінің уақытына назар аудармай, өзіне берілген уақыт ішінде әзірлемей, қайтармайтын болса және сөйтіп, қарызды төлейтін күні қатты қиналатын болса, адам баласы да сол сияқты Аллаһтың өзіне берген өмір нығметін дұрыс қолданбаған жағдайда қасіретке ұшыраудан құтыла алмақ емес. Өйткені, әрбір адам дүниеге келген сәттен бастап, қашан іске асатыны беймәлім өлім үкіміне тәуелді. Бұл үкімнің жүзеге асу уақыты болса, Әзірейіл аләйһис сәләммен жолығатын сәт. Тіпті, қарыз келісім-шартында төлеу мерзімі белгіленген. Ал, түбінде таусылатын адам өмірінің ажал мерзімі белгісіз. Бұл да есеп беруге әрқашан да дайын болуды қажет ететін қорқынышты шындық.

Тасаввуф тәрбиесінің ең маңызды негіздерінің бірі – «Уқуфуз-Заман» (өткізіп жатқан уақытқа мән беру). Бұл дегеніміз, уақыт нығметін өте мұқият қолданудың қажеттілігін білдіреді. Бұл қағида бойынша нәпсіні тәрбиелеп, жүректі тазартқысы келген әрбір мүмин ажалының белгісіздігіне байланысты әр сәт сайын өзін есепке тартуға мәжбүр екендігін түсініп, уақытын ізгі амалдармен өткізуі керек. Қажетсіз істерді тастап, мағынасыз әңгімелерден аулақ болу, яғни Хазірет Мәуләнаның сөзімен айтқанда, тілін «сөздің масқарасы» болудан сақтауы керек. Өйткені, Аллаһ Тағала Құран тілімен «табысқа қол жеткізген (азаптан құтылды)» деп мүмин пенденің сипатын былайша баяндайды:

«Олар бос әрі пайдасыз нәрселерден теріс айналады» (Мүминун сүресі, 3-аят).

«…Бос сөзге әлде бір іске жолыққан кезде ол жерден салмақтылықпен өтіп кетеді» (Фұрқан сүресі, 72-аят).

Салих мүмин әр сәт өзінің ішкі дүниесінен хабардар болып, истиғфар, хамд-мадақ, шүкіршілік және ризашылық халінің қай деңгейде екендігін ойлауы керек. Әрбір дене мүшесіндегі сансыз нығметтерді және олардың шүкіршілігін есептеп, ғапылдықпен өткізген уақыттары үшін тәубе етуі тиіс. Бейқамдықтан сақтанып, қорқыныштан құтылып, өз басындағы жағдайды жақсартуға тырысуы қажет. Басқаша айтқанда «Ибнул-Уақыт», яғни өмірінің әсіресе іс жүзінде кешіп жатқан сәтінің қадірін біліп, сол арқылы ең тамаша түрде ақыретке әзірленген кәміл мүмин болу керек. Өйткені, уақыттың босқа өтуі – ең үлкен өкініштің себебі. Сондай-ақ, Аллаһ Расулы саллаллаһу аләйһи уә сәлләм:

«Жәннәт тұрғындары басқа нәрсеге емес, тек дүниеде Аллаһты зікір етпей өткізген сәттеріне өкінетін болады!» (Хәйсәми Х, 73-74) деп уақыттың мәңгілік өмірдің азығы болып табылатын ізгі амалдармен өткізілу керектігін еске салады. Өйткені, нығмет қолдан шыққан соң, өкінудің пайдасы жоқ. Олай болса, мүмкіндік қолда тұрғанда өмірімізді ізгі амалдармен өткізуге міндеттіміз. Әрбір мүшенің шүкіршілігін лайықты түрде орындауға тырысу қажет. Мәселен, тіл нығметін жүрегімізге шипа болатын зикруллаһпен бағалауға тырысуымыз керек.

Пайғамбарымыз саллаллаһу аләйһи уә сәлләм Хафса анамызға мынадай кеңес берген: «Ей, Хафса! Көп сөйлегеннен сақтан. Аллаһты зікір етуден тыс көп сөйлеу жүректі өлтіреді. Аллаһты көп зікір ет! Өйткені, ол жүректі тірілтеді» (Әли әл-Мұттақи І, 439/1896).

Аллаһ Тағала екі нәрсеге мұқият болуға ұйғарады:

«Қайсыбірің өлім келіп «Раббым, мені аз уақытқа кешіктірсең, садақа берсем және ізгілердің қатарына қосылсам!» демей тұрғанда, сендерге берген ризықтан жұмсаңдар» (Мунафиқун сүресі, 10-аят) - деп бұйырады.

Өмірін босқа жібергендердің өкініштері мен сылтауларының қабылданбайтындығын көрсететін мына аят қандай ғибратқа толы десеңізші:

«Олар сол жерде көмек сұрау үшін «Ей, ұлы Раббымыз, жалынамыз, бізді мына жерден шығарып, дүниеге кері қайтарсаң, бұрын істегендерімізден басқа игі амалдар жасар едік!» деп ойбайлайды. Аллаһ Тағала оларға былай дейді: «Біз сендерге ойланып ғибрат алатын және ақиқатты көретін адам ойлана алатындай өмір берген жоқпыз ба? Әрі сендерге пайғамбар келіп ескертті. Олай болса, азапты татыңдар! Залымдардың ешбір жәрдемшісі жоқ!» (Фатыр сүресі, 37-аят).

Өмірдегі барлық нығметтер сияқты уақыт нығметіндегі ысыраптың да негізгі себебі, өлімді лайықты түрде түсіне алмағандықтан немесе қорқынышты ақиқатты өзімізден алыс деп білгендіктен туындайды. Хадис шарифте:

«Барлық ләззаттарды тамырынан жоятын өлімді көп еске алыңдар!» делінеді (Тирмизи, Қиямет, 26). Бұл пайғамбар ескертуіне қарамастан жалғаса беретін немқұрайлылықтардың ақыры бір күні ауыр азапқа айналары хақ.

Расулуллаһ саллаллаһу аләйһи уә сәлләм:

– Өлген соң өкінбейтін ешкім жоқ - деген.

Сахабалар:

– Уа, Расулаллаһ! Оның өкініші не? - деп сұрайды.

Сонда Пайғамбарымыз саллаллаһу аләйһи уә сәлләм: «Ізгі адам болса, осы халін одан ары арттыра алмағаны үшін жаманшылық жасаған адам болса, сол жаманшылықтан бас тартпағаны үшін өкінетін болады» деп жауап береді (Тирмизи, Зүһд, 59).

Адам өзіндегі және әлемдегі көрініс тапқан Аллаһтың құдірет күшіне көңіл көзімен қарайтын болса, дүниеде қалай өмір сүру керектігі турасында ойлануға өзін мәжбүр сезінеді. Адамды өмірде ең көп ойландыруы тиіс, ең үлкен ақиқат – «өлім» оқиғасы. Ол айбынды қоштасу сәті, адам үшін қандай үлкен ғибрат көрінісі?! Өлімді түсінген адам фәнилік ләззаттарға, сондай-ақ ақырет жолаушысы екендігін білген кісі дүние қонақ үйіндегі ойыншықтарға алданбайды. Оларды ермек қылып уақытын жоғалтпайды. Аятта: «Біз көктерді, жерді және солардың арасындағыларды ойын әлде ермек болсын деп жаратқан жоқпыз. Біз оларды хақ себеппен және хикметпен жараттық. Бірақ олардың (адамдардың) көбі мұны білмейді» (Дұхан сүресі, 38-39 аяттар) делінеді.

Барлық фәни нығметтер бір адамда жиналса және ол шат-шадыман күйде мың жыл өмір сүрсе де не пайда?! Соңында баратын жері осы аяғымыздың астындағы қара жер емес пе?! Адам әрбір фәни-жаратылыстың «уақыт» деп аталатын диірменінде өзінің жастығымен, тыңғылықтығымен қоса тоқтаусыз үгітіліп жатқандығынан ғибрат алмай ма?! Ақыреттен бейхабар халде дүниеде өмір сүріп, нәпсіқұмарлықтарын қолпаштайтын ілтипаттарды «тұрақты», дүниелік ойыншықтарды «шынайы» деп ойлау мәңгілік болашақ (о дүние) үшін қандай қорқынышты алданыш десеңізші?! Хазірет Имам Шафиғидің сөзімен айтар болсақ: «Керуендердің сапар үстінде үй салуы ақылдылық емес?!».

Ақырет түсінігінен аулақ күйде, тек қана дүниенің рақатына қол жеткізу үшін ақтық деміне дейін фәни құмарлықтардың соңынан еріп шаршағандардың жағдайы қандай аянышты, өмір ысырабы және қандай ащы шығын?! Еш өлмейтіндей уақыттарын жоғалтқандар бір күні сол жоғалтқан уақыттары үшін қатты өкініп, қайғыратын болады.

Нәпсіқұмарлықтарына салынғандар сол бағытта өмір сүре беру үшін қабірді және оның арғы жағын ойлаудан үнемі қашады. Сондықтан, өлімді шынайы сезінетін болса, бұл жағдай олар үшін болашақ қорқынышына және қорқынышты түске айналады. Өйткені, әрбір адам ойлаған, көңіл бөлген дүниесінде өмір сүргісі келеді. Ақылды адам үлкен сарайды тастап, лашыққа барғысы келе ме? Бірақ бұл дүниесін абат қыламын деп, ақыретін харап қылған көптеген адамдар бар.

Хазірет Мәуләна дүние тұтқындығынан құтылып, мәңгілік бақыттылыққа қауышудың жолын былай көрсетеді:

«Мал-мүлікке көп құмарланба, уақыты келгенде оңай ғана тастап кете алатын боласың! Әрі жеңіл түрде бересің, әрі сауапқа кенелесің! Сен өзіңді мықтап ұстағанға жабыс, Әуелгі де Ол, Ақырғы да Ол (Аллаһ)»

«Адамдардың көбі денелерінің өлгенінен қорқады. Нағыз қорқатын нәрсе – жүректің өлуі».

Әрбір жан иесі үшін белгіленген ақтық дем бар. Мұны жою және дүние өмірін белгілі бір уақыт жалғастыру мүмкін емес. Уақыт Аллаһтың заңы бойынша белгіленген арна бойынша аға береді. Дүние өмірінде барлық нәрсені сатып алуға азды-көпті мүмкіндік бар, бірақ өткен уақытты ешқашан… Кішкене алтын бөлшегінің қоқысқа тасталуына ешкім немқұрайды қала алмайтын болса, миллиондаған алтын беріп сатып ала алмайтын уақыттың бос істермен босқа өтуіне көбінесе немқұрайлы қарауымыз қандай өкінішті?!

Фәридүддин Аттар (құддисә сирруһ) былай деп насихат айтады:

«Қолдан шыққан соң төрт нәрсе қайта келмейді: Оқыстан ауыздан шыққан сөз, атылған оқ, болған қаза және босқа жұмсалған өмір».

Бір әулие кісі уақыттың қадірін жақсы түсініп, бейқамдыққа салынбау үшін және әрбір күнімізді әдемілеп өткізу турасында мынадай кеңес береді:

«Анда-санда ауруханаларға барып, науқастарды зиярат ет! Ол адамдар сияқты науқасқа шалдықпағаныңды және өзіңдегі саулық нығметін ойлап, халіңе шүкіршілік ет! Анда-санда түрмелерге барып, сол жердегі тұтқындардың қиыншылыққа толы зындан өмірін ойла! Қылмыстың бір сәттік ғапылдығы мен жындылықтың нәтижесінде істелген нәрсені, екінші жағынан нақақ түрмеге түсіп, сол қиыншылыққа тап болғандардың да бар екендігін, өзіңнің олардың орнында болу ықтималдығыңды да ойла! Аллаһ Тағала сені осы халге түсуден сақтағаны үшін дұға ет! Сонан соң қабірстанға бар, сол жердегі құлпытастардан, хал тілінен шыққан үнсіз өкініштерді тыңда, өмір нығметінен айырылғаннан кейін өкінудің пайда бермейтіндігін ойлап уақыттың қадірін біл! Мазарда жатқандар үшін Фатиханы оқып, осыдан кейінгі күндеріңді хамд-мадақ, шүкіршілік және зікірмен өктізуге тырыс!».

Демек, әрбір мұсылман Аллаһ Тағаланы еш уақытта және ешбір жерде ұмытпай өмір сүруге тырысуы керек. Аллаһ Тағала былай деп бұйырады:

«Аллаһты ұмытқан және сол себепті Аллаһ та оларға өздерін ұмыттырған адамдар сияқты болмаңдар! Міне, олар пасықтар» (Хашр сүресі, 19-аят).

Әбу Абдұррахман әс-Сүләми уақытты зая кетірудің және дүниеден басқа уайымдары болмаған адамдармен қоян-қолтық болудың, нәпсінің ең үлкен айыбы екендігін айтып, оның дауасын былай түсіндіреді:

«Уақытты өмірдегі ең құнды нәрсе деп білу және аса құнды болған уақытты тағы сондай құнды істермен, яғни Аллаһты зікір ету, тұрақты құлшылық ету және ықыласты нәпсіге орнықтыруға тырысумен өткізу керек. Аллаһ Расулі саллаллаһу аләйһи уә сәлләм: «Адамның өзіне қатысы жоқ нәрселерді тәрк етуі мұсылмандығының тамаша болуынан» деген (Тирмизи, Зүһд 11).

Уақыттың қадірін түсініп, оны жүрек сергектігімен бағалаудың міндеттілігін білдіретін хадис шәрифтерде былай делінеді:

«Бес нәрсе келмес бұрын, бес нәрсенің қадірін біл:

Қарттықтан бұрын жастықтың, аурудан бұрын саулықтың, кедейліктен бұрын байлықтың, істен бұрын бос уақыттың және өлмей тұрып өмірдің (қадірін біл)!» (Хаким, Мүстәдрәк, ІҮ, 341; Бұхари, Риқақ 3; Тирмизи, Зүһд 25).

«Қиямет күні төрт нәрседен сұралмайынша, құлдың аяқтары орнынан қимылдамайды:

1. Өмірінен; оны қалай өткізді?

2. Жастығынан; оны қайда өткізді?

3. Дүние-мүлкінен; оны қайдан тапты және қайда жұмсады?

4. Білімінен; онымен не істеді?» (Тирмизи, Қиямет 1).

«Екі нығмет бар, адамдардың көбі бұл нығыметті қолдануда алданады:

Денсаулық және бос уақыт» (Бұхари, Риқақ 1).

Аллаһ Тағала берген барлық нығметтерінен ақыретте жауапқа тартатындығын көптеген аяттарда баяндаған. Ислам ғалымдары Аллаһтың есепке тартатын ең маңызды нығметтер турасында әр түрлі түсіндірген:

Ибн Мәсғуд (радиаллаһу анһу) бұлардың «қауіпсіздік, денсаулық және бос уақыт» екендігін айтқан. Муауия бин Курра (рахматуллаһи аләйһи) де: «Қиямет күні ең ауыр есеп – бос уақыттың есебі» деген (Бұрсауи, Х, 504).

Имам Ғазалидің уақыт ысырабына айтқан мына ескертуі өте ғибратты:

«Ұлым! Бүгін өлдім деп ойла. Өміріңде ғапылдықпен өткізген сәттеріңе қаншалықты өкінесің. Аһ, әттең дейсің. Бірақ, өтті-кетті!»

Жүнейд Бағдади Хазірет былай дейді:

«Дүниенің бір күні – ақыреттің мың жылынан қайырлы. Өйткені, табыс пен шығын мәселесі осы дүниеге тиесілі. Ақыретте табыс не шығын жоқ».

Босқа өткен уақыт – орны толмас қасірет. Өйткені, өткенге тиесілі іс қағаздарының бәрі жабылған. Бірақ ысырап етілген уақыттың өкінішімен дұға, тәубе және истиғфарға бет бұрып, әр сәт Хаққа мінәжат халінде болу арқылы рухани тұрғыдан сол шығындардың орнын толтыру үшін тырысуымыз керек.

Өмір арнасы өте жылдам ағып барады. Иләһи қалаумен шектелген фәни өміріміздің күндері бір кесені толтырған тамшылар сияқты. Күн өткен сайын шектеулі өміріміздің бітуіне қарай жылжып, дүниеден тағы бір күн алыстап, қабірге бір күн жақындап бара жатқандығымызды ұмытпауымыз керек. Ажал уақыты бізге беймәлім болғандықтан, сәт сайын Әзірейіл аләйһиссәләмммен кездесу ықтималдығымызды есімізден шығармай, ақтық демімізге әзір болуымыз керек. Ақын Нәжіп Фазылдың сөзімен айтқанда:

Сол демде перделер ашылып, перделер жабылады,

Әзірейілге «хош келдің» дей алудың өзі өнер!..

Ойласақ, болашағымыз сүйінші сияқты, қауіп-қатерге де толы. Өмір күнтізбемізден қанша парақтың қалғандығы белгісіз.

Аллаһ Тағала аяттарда баяндағанындай, өлім келгенге дейін құлшылықта болуымызға[1] және мұсылман болып жан тапсыруға[2] жазсын. Ысыраптан алыс өмір сүріп, ішкі және сыртқы дүниемізде орта жолды ұстануды және берген «уақыт» нығметін жақсылықпен, ізгілікпен көріктендіруімізді барлығымызға нәсіп етсін!

Әмин…

Исламтанушы ғалым

Уақыт – адамның ең баға жетпес байлығы. Оның кейбір мезгілдері Аллаһтың мейірімі, кешірімі және кеңшілігі кемерінен толып таситын маусым саналады. Сол маусымдардың ең берекелісі, әрине қасиетті Рамазан айы екендігінде ешкімнің дауы болмас. Пайғамбарымыз (с.а.у.) бұл айдың құндылығы мен берекетін ескере отырып, Шағбан айының соңғы күндерінде былай деген екен: «Ей, мұсылмандар! Ұлы әрі мүбәрак айдың көлеңкесі төбелеріңе жақындап келді. Ол ішінде «мың айдан да қайырлы Қадыр түні» бар ай.

Бұл ай – Аллаһ Тағаланың күндізін оразамен, түндерін нәпіл тарауих намазымен өткізуді бұйырған мүбәрак ай. Осы айда кім бір қайыр жасаса, басқа уақыттарда бір парызды орындаған адамдай сауап алады. Бір парызды өтеген жан басқа айларда жетпіс парызды өтегендей сауапқа ие. Бұл ай – сабырлылықтың айы. Ал, сабырлықтың сыйы болса – жәннат. Сондай-ақ, бұл ай – келісім, жәрдем және теңдік айы. Бұл ай – мүміннің ризығы артатын ай. Кімде-кім бір адамға ауыз аштырса, бұл оның күнәларының кешірілуіне және жәһаннамнан құтылуына себепші болады. Ауыз ашқан мұсылманның сауабынан ешнәрсе кеміместен, ол алған сауаптан ауыз аштырған адам да алады» (Али әл-Муттақи, ҮІІІ, 477/23714).

Қасиетті Рамазанның бойына көптеген артықшылық сыйып тұр:

· Тура жолға бастайтын Құран Кәрім кітабымыз осы мүбәрак айда түсе бастады.

· Ерекше рухани кемелдікке тәрбиелейтін ораза ғибадаты осы айға тән құлшылық болып бекітілді.

· Мың айдан да қайырлы Қадыр түні Рамазан айының түндерінің бірінде жасырылған.

· Бұл айдың түндері ауызашар, тарауих және сәресілермен берекелерге бөленген.

· Мұқтаждықтың қасіретін тартып жүрген қаяу көңілдер осы айда қуанышты сезініп, кеуделерінде үміт оты жағылады. Өйткені, зекет пен садақа секілді құлшылықтардың арқасында күлкінің не екендігін ұмытқан езулерге жымыңдаған қуаныш күлкілері қайта оралады.

· Күнәлардан сақтанып, жамандықтардан жиренуіміз нәтижесінде жәһаннам есіктері жабылады. Жамандықтар мен шайтандар мүминдердің тақуалық шынжырларымен байланып тасталады.

Осылайша, мүминдерге мәңгілік бақыт есіктерін ашатын Рамазан күллі үмбетке жарқын болашақтың да есігін айқара ашып береді. Рамазанмен бірге өмірімізге жаңа мүмкіншіліктер келеді.

Мүмкіншіліктерге толы ай

Күмәнсіз Рамазан айының әр күні бізге мол мүмкіншіліктер сыйлайды. Ол басынан аяғына дейін иләһи нығмет аспанының береке жаңбыры іспеттес. Пайғамбарымыз (с.а.у.) бұл шындықты мына хадисіне сыйдырып айтқан болатын:

«Қасиетті Рамазанның басы – мейірім, ортасы – кешірім, ал соңы – жәһаннамнан азат болу» (Ибн Хузәймә, сахих, ІІІ, 191).

Сол нығметтерден шынайы үлесімізді алу, әрине, қасиетті Рамазанды қасиетіне лайық өткізсек қана мүмкін болады. Ол үшін Рамазанның әр сәтіне бар ықыласымыз бен ынтамызды бөлуіміз керек. Әсіресе, сәресі уақыттарына…

Сәресінің берекетімен жаңа күнге аяқ басу

Рамазан рухани тіршілікке тәрбиелесе, Ислам өмір бойы тақуа болуға тәрбиелейді. Сол өміріміздің ең жемісті сәттері сәресі уақытына жасырылған. Себебі, сәресі уақыты – Құдай Тағаланың құлдарын арнайы шақырумен күтетін сәттері. Құл Раббысынан келген осынау ұлы шақыруға ұмтыла асығып, оны нығмет деп білуі керек емес пе?!

Аллаһ Тағала сәресі уақыттарын ояу көзбен және ояу көңілмен өткізген құлдарына былай деп үн қатады: «(Ол тақуалылар түн ортасы) Жамбастарын төсектерінен көтеріп, Раббыларының азабынан қорыққан түрде және мейірімінен үміттене дұға қылады. Өздеріне берген ризықтардан инфақ (өзгеге қол ұшын беру) жасайды» (Сәжде сүресі, 16-аят). «Түндерін Раббыларына сәжде етумен және қиямға (намазға) тұрумен өткізеді» (Фурқан сүресі, 64-аят). «Олар түнде тым аз демалар еді. Сәресі мезгілінде олар истиғфар (кешірім сұрау) етер еді» (Зәрият сүресі, 17-18 аяттар).

Сәресі уақыттарында ғибадат арқылы рух тәрбиесімен айналысу көңілге өзгеше құпия мен хикмет көкжиектерін ашатындай. Бұл жөнінде Хазірет Мәуләна Жәләлуддин Руми былай деп өз ойын бөліседі: «Түндеріңде оянып, Хаққа сапар шек. Өйткені, түн саған құпиялар әлеміне жол бастайды. Барлығы ұйқыда жатқанда иләһи сырлар, рухани ләззат болып сенің көңіліңе берекелі жаңбырдай нөсерлетеді. Себебі, түнде көңіл қатпарлары ашылып, өзге әлемнен нәсіп жауады. Алайда, бұл күй бөтендердің көздерінен жасырылған».

Әсіресе, Рамазан түндерін ояу көңілмен өткізу мол кешірімдерге себепші болады. Расулуллаһ (с.а.у.) былай дейді: «Кімде-кім нық сеніммен және сауабын Аллаһтан деп біліп Рамазан түндерін жандандырса, өткен күнәлары кешіріледі» (Бұхари, Тарауих, 46).

Бибі Айша анамыздың айтуы бойынша, Расулуллаһ (с.а.у.) Рамазан айында өзге айлардан ерекше бір түрде ынтамен құлшылық жасайтын. Әсіресе, Рамазанның соңғы он күні кіргенде ғибадат-құлшылыққа одан сайын берілетін. Бұл күндердің түндерін құлшылықпен өткізетін әрі отбасын да тағат жасауға оятатын (Бұхари, Фадлу ләйләтил-қадр, 5).

Құран және Рамазан

Аллаһ Тағала бұйырады:

«Рамазан айы – адамдарға жол көрсетуші, һидаятты түсіндіруші және (хақ пен жалғанды) ажыратушы етіп Құран түсірілген ай. Олай болса, Рамазан айын көргендер оразаларын өтесін…» (Бақара сүресі, 185-аят).

Бұл аятта Құранның Рамазанда түсірілгендігі және ол хақ пен жалғанды, ақ пен қараны, жақсылық пен жамандықты ажыратушы, хикмет пен ақиқат нұрына толы кітап екендігі айтылған соң, осы мүбәрак айға жеткен адамдардың Құран тәрбиесі бойынша ораза ұстауға міндеттелгендіктері баян етілуде.

Сондықтан да Құран мен Рамазанның арасындағы терең байланысты жақсылап ұғынып алғанымыз абзал.

Абдуллаһ бин Аббас (р.а.) риуаят етеді: «Расулуллаһ (с.а.у.) адамдардың ең жомарты еді. Оның тіптен жомарт болып кететін кездері Рамазанда Жәбірейіл (а.с.) өзіне келген уақыттарда болатын. Жәбірейіл (а.с.) Рамазанның әр түнінде пайғамбарымызбен жүздесіп, бірге Құран оқитын. Расулуллаһ (с.а.у.) Жәбірейілмен кездескенде ешбір бөгетке қарамай соққан мейірім самалындай, желден де жомарт болып кетер еді» (Бұхари, Бәдул-уахи, 5,6, саум, 7; Муслим, Фадаил, 48, 50).

Бұл хабардан біздің алатын тәліміміз Рамазан айының иләһи нәрі мен берекетінің шынайы дәмін татуымыз үшін бұл айда Құран Кәріммен ерекше көбірек тілдесіп, уақыттарымызды соған арнауымыз керек. Тағы бір хадисте мынадай сүйінші хабар келтіріледі: «Ораза мен Құран қиямет күні құлға шапағатшы болады» (Ахмед бин Ханбәл, Муснәд, ІІ, 174).

Өмірдің өзі нығмет, ал Рамазан – сол өмірдегі ең үлкен сый

Рамазанның қадірін мейлінше ұғына алғандар сансыз нығметтерге қарық болады. Оған бейқам қарағандар нәсіптен құр алақан қалып қояды. Пайғамбарымыздың хадисіне қарасақ, ондайлардың халі тіпті қорқынышты:

«Жәбірейіл (а.с.) маған көрініп: «Рамазанға жетіп, бірақ күнәларының кешірілуіне ұмтылмаған адам Аллаһтың мейірімнен аулақ кетсін!», - деді. Мен «Әмин!» - дедім…» (Хаким, ІҮ, 170/7256; Тирмизи, Дағауат, 100/3545).

Хазірет Мәуләна «Диуаны Кәбир» атты еңбегінде бұл ай жөнінде бізге мынадай ескертулер жазыпты: «Рамазан келді, енді материалдық қоректерден қолыңды тарта тұр, көктен рухани азықтар келсін. Бұл ай – көңіл дастарқаны құрылатын ай. Рухтың дене қателіктерінен арылып, демалатын айы. Жүрек сүйіспеншілік пен иманға толар ай».

Бұл айда жасалған ғибадаттардың сауабы өзге айлардағыдан әлдеқайда артық. Пайғамбарымыз (с.а.у.) мұны анық түрде айтып кеткен: «Рамазан айында жасалған Умра (кіші қажылық) толық қажылықтай есептеледі және менімен бірге жасалған қажылықпен тең болады» (Бұхари, Умра, 4; Муслим, Хажж, 221).

Теңдесі жоқ құлшылық

Рамазанды рамазан етіп отырған нәселердің бірі, әрине, ораза құлшылығы. Ораза – бұл дүниенің алдамшы нығметтері қолымыздан күндердің күнінде кететінін есімізге салатын ғибадат. Әбу Умәмә (р.а.) бір күні:

«Я, Расулаллаһ! Маған Аллаһ Тағала мені сыйға бөлейтіндей бір амал үйретші» - дегенде, Пайғамбарымыз (с.а.у.): «Саған оразаға жармасуды насихаттаймын. Өйткені, ол – теңдесі жоқ құлшылық» - деп, жауап берген болатын (Нәсәи, Сиям, 43).

Шын мәнінде, ораза – нығметтердің қадірін үйрететін, хамд пен шүкірге тәрбиелейтін, мұң-мұқтаждардың жағдайын түсінуімізге көмектесетін, мейірімімізді оятып, мақсат-мұраттарымызды фәни дүниелік қалауларымыздан әлдеқайда биікке қалықтататын және өзара жәрдемдесу сезімдерімізді барынша жандандыратын теңдессіз құлшылықтың түрі.

Сондай-ақ, ораза – көңіліміздегі дүниеқоңыздықты басып, сабыр жаттығуларымен тәлім беретін рухани тәрбие мектебі. Нәпсіні тәрбиелейтін бұл мектептің ең маңызды жері – емтихандары. Адам бұл емтихандарға қаншалықты дұрыс жауаптар беріп, кедергілерге қаншалықты сабыр көрсетсе, оразаның хақиқи мәніне соншалықты жақындаған болады.

Аузын оразаға бекіткен адамның сабырмен сыналар емтиханының бұл талабы жөнінде Пайғамбарымыздың (с.а.у.) мына бір хадисі баян етіледі: «Ешбіреуің ораза ұстағанда жаман сөз айтпаңдар, ешкіммен салғыласпаңдар. Егер, біреу келіп сөксе немесе басқалай тиіссе, «Мен ораза ұстадым, - деңдер» (Бұхари, Саум, 9).

Негізінде адамдармен ерегесіп, салғыласу оразадан тыс уақытта да қош көрілетін қылық емес, әрине. Алайда, ораза ұстай отырып осындай қылықтарға барған адам тұтқан оразасын былғап кірлеткен, сауабын зая кетірген болады. Бұл тұрғыда Раббымыздың бізге берген өсиеті төмендегідей:

«Рахманның құлдары жер бетінде кішіпейілділікпен жүреді және білімсіздер өздеріне сөзбен тиіссе, «Сәлем» деп қана қайтарады» (Фурқан сүресі, 63-аят).

Сондықтан да ораза ғибадаты рухани нәзіктікпен, сезімталдықпен мұқият атқарылуы тиіс. Тек қана асқазанды аш тастаумен ораза тұтқан болып есептелмейді. Шынайы ораза дененің әр мүшесін харам мен күмәнді істерден тазартып, нәпсінің тізгінделуін қажет етеді.

Оразаны дененің әр мүшесімен тұту

Иә, оразаның негізгі қағидасы – таңсәріден күн таса болатын уақытқа дейін кей нығметтерден өзімізді шектеу құлшылығы. Бірақ, оразаның Аллаһ Тағаланың құзырында қабыл болуы үшін асқазанның аштығына қоса тіл мен көзді, құлақты және басқа да мүшелерімізді күнәлардан сақтап жүру шарты бар. Бір күні Аллаһ Расулі (с.а.у.): «Ораза тұтқан адам өзіне жараспайтын қылықтармен оны былғамайтын болса, оразасы оған қалқан болады» - деді. Сахабалардан біреу: «Оны қандай қылықтармен былғайды?», - деп сұрады. Сонда Расулуллаһ: «Өтірік және өсекпен» - деп жауап берді (Нәсәи, Сиям 43).

Тағы бірде Пайғамбарымыз (с.а.у.) ораза тұтқан екі әйелдің ғайбат айтып жатқанын көріп: «Олар оразасын бұзды!» - деді де сөзін жалғап:

«Бұлар Аллаһ Тағаланың адал еткен нәрселерінен тыйылып ораза ұстады. Бірақ харам еткен нәрселерімен оразаларын бұзып жіберді. Қатар отырып алып адамдардың етін жеді (ғайбат айтты)», - деді. (Ахмед, Ү, 431; Хәйсәми; ІІІ, 171).

Басқа бір хадисте былай делінеді: «Кім жалған сөйлеуін, алдап-сулап тірлік жасауын доғармайтын болса, Аллаһ оның ішіп-жеуден тыйылғанына мұқтаж емес» (Бұхари, Саум, 8).

Оразаның сауабы

Оразаның сауабы Хақ Тағаланың құзырында сақтаулы. Бір құдси хадисте былай бұйырылады: «Ораза тұтқандар ішуін, жеуін жыныстық қалауларын Менің ризалығым үшін шектейді. Ораза тікелей Менің ризалығым үшін жасалатын ғибадат. Барлық жақсылықтың сыйы он есе сауап болатын болса, оразаның сыйын Мен Өзім беремін!» (Бұхари, Саум, 3).

Аяттарда да оразаның сауабының молдығы баяндалады: «Ораза тұтқан ерлер мен ораза тұтқан әйелдер, әуретін қорғаған ерлер мен әуретін қорғаған әйелдер, Аллаһты көп зікір ететін ерлер мен Аллаһты көп зікір ететін әйелдер бар емес пе?! Аллаһ Тағала оларға ұлы сыйлықтар әзірлеп қойды» (Ахзаб сүресі, 35-аят).

Расулуллаһ (с.а.у.) оразаның сыйы екі түрлі екендігін баян етеді: «Ораза ұстағандар екі рет қуанады:

1. Ауызашарда бір қуанады

2. Раббысына қауышқанда оразаның сыйы ретінде өзіне тарту етілген жоғары дәрежелерге қол жеткізген кезінде екінші рет қуанады» (Муслим, Сиям, 164).

Құлшылықтың мәнін ұғыну

Ұлы табыстарға жеткізер маусым Рамазан айында жасалған құлшылықтар тек қана осы айға тән әдет болып қана қалмай, тәніміз бен жанымызды Аллаһ Тағалаға өмір бойы ықыласты құлшылық жасауға жетелеуі керек. Әйтпесе ғибадаттарымыздың рухани құндылығы жоғалып, тұтқан оразамыз диета, ал асығыс оқыған тарауих намаздарымыз тамақ сіңіру үшін жасалған қимыл ғана саналады.

Аллаһ ризалығынан тыс және ақыретке азық бола алмайтын амалдар жасайтын болсақ, босқа әуре болумен қатар мәңгілік таусылмас болашағымызды өз қолымызбен қатерге тіккен боламыз. Әрбір ғибадатқа мән-мағына беретін жалғыз нәрсе – ықылас. Бір хадисінде Пайғамбарымыз (с.а.у.) мұны біздерге қатаң ескертеді:

«Қаншама адам бар, тұтқан оразалары аштықтан өзге дәнеңе емес! Кештерін намазбен өткізген (тарауих) қаншама адамдар бар, оқыған намаздары ұйқыдан қалудан басқа дәнеңе емес!» (Ибн Мәжә, Сиям, 21).

Ал шын мәнінде, бұл айда өзге айлардағыдан ерекше бір ықыласпен құлшылыққа берілуіміз керек емес пе?

Сондай-ақ, бұл ай – құлшылықтардың өзегі болып табылатын, Аллаһтың ұлық дәрежесін көрсететін және құлды құл ететін дұға атты құлшылығымызға да айрықша мән беретін мезгіл. Өйткені, дұға Аллаһ және оның құлдары арасындағы рухани байланыс іспеттес. Бұл байланысты үзіп алғандар өздерінің қадір-қасиетін жоғалтқан болады.

«Айт: «Егер сендердің дұғаларың болмаса, Раббым сендерді қалай бағаласын?!» (Фурқан сүресі, 77-аят). Олай болса, бұл мүбәрак айда молынан зікір мен дұға жасап, алған тынысымызды рухани кірден тазартайық, бауырлар!

Қадыр түні

Қадыр түні – Хақ Тағаланың бүкіл үмбеттер арасынан тек қана Мұхаммедтің (с.а.у.) үмбетіне ерекше сый етіп, тарту қылған қазыналарының бірі. Оның ұлылығы мен маңыздылығы, қадірі мен қасиеті жеке бір сүре ретінде арналуы арқылы және Пайғамбарымыздың сансыз көп хадистері арқылы сүйіншіленген. Ұлы Раббымыз Бұл түннің қасиетін былай суреттейді:

«Расында, Біз оны (Құранды) Қадыр түнінде түсірдік. Алайда, Қадыр түні не екендігін саған білу қайда? Қадыр түні мың айдан да қайырлы! Ол түнде Раббысының әмірімен періштелер және Рух жер бетіне түсіп жатады. Ол түн – барлық істе есендік түні, ол таң қылаң бергенше жалғасады» (Қадыр сүресі).

Қадыр түні – Құранның жер бетіне түсіріле бастауымен нұрланған кеш. Періштелердің келуімен нұрланған кеш. Раббымыздың есендігі таратылған кеш. Раббысына жүзін бұрғандарға иләһи мейірім нөсерлетіп жауған кеш. Қадыр түнінің осы ерекшелігінің себебінен Пайғамбарымыз (с.а.у.) оны Рамазан түндері арасынан арнайы іздеген және үмбетіне де іздеуді бұйырған.

Сексен үш жылдан да қайырлы деп сүйіншіленген қадыр түнінің Рамазанның нақты қай түнінде екендігі білдірілмеуінде де ұлы хикметтер жатыр. Хадис шәрифтердің айтуынша, Қадыр түнін Рамазан айының соңғы он күнінің тақ түндерінен, әсіресе жиырма жетінші түннен іздеу керектігі баян етіледі. Алайда, бұл Қадыр түні сол түнде екендігіне кепілдік бермейтінін ұмытпаған жөн. Айша анамыз Пайғамбарымыздан: «Уа, Аллаһтың Елшісі! Қадыр түнінің қай түнде екендігін табатын болсам, ол түнде не деп дұға қылайын?», - деп сұрады. Әлемнің Мақтанышы (с.а.у.):

«Аллаһым! Сен өте кешірімшілсің, кешіргенді жақсы көресің. Мені кешіре гөр!» - деді (Тирмизи, Дағауат, 84; ибн Мәжә, Дұға, 5).

Айт

Рамазан тақуалыққа тәрбиелейтін мектеп болса, айт оның рухани куәлігі берілетін күн секілді. Бірақ, айт мейрамдары өзге мейрамдар секілді демалыс күні етіп өткізілмеуі керек. Шын мәнінде, айт – Аллаһты зікір қылатын, шүкіршілікті білдіретін, туыстар арасын жарастыратын, үзілгенді жалғап, көпшілікпен бірігіп құлшылық жасайтын күн. Бұл күндердің сауабы мұқтаждар мен панасыздардың көңіл ризашылығында жасырылған. Өйткені, мейірім жасаған адамға мейірім көрсетіледі. Аллаһ үшін қуанышқа бөлегенді, ақыретте Аллаһ Тағала да қуанышқа бөлейді.

Пайғамбарымыз (с.а.у.) бір хадисінде: «Ораза айт және құрбан айт түндерін сауабын тек Аллаһтан күтіп ғибадатпен өткізгендердің жүрегі бүкіл жүректер өлетін күні өлмейтін болады» (Ибн Мәжә, Сиям, 68) деген.

Олай болса айт күндері шын мәнінде, біздер үшін таптырмас ғанибет болып табылады. Хазірет Бәхлүл Дана атты ойшыл ғұлама қандай керемет айтқан:

«Айт мейрамы жаңа және әдемі киім кигендерге арналмаған, иләһи мейірімге үміткер болып, мәңгілік құрдымнан жандарын құтқарғандарға арналған…»

Ендеше, шынайы мейрам – Жаратқанның бізге разы болуы, жанымыздың мәңгілік бақытын табуы.

Аллаһ Тағала жүректерімізді осы мүбәрак айдың киесімен тазартып, сәресілермен бастаған оразаларымызды абыроймен ұстап шығып, кештерімізді ықыласпен оқылған тарауих намаздарымен безендіріп, дәмді ауызашарларға жеткізсін және ең бастысы, ақыреттің сауаптарынан құр қалдырмасын!

Әмин!

Исламтанушы ғалым

Хақ Тағаланың шексіз ұлылығына, иләһи құдіреті мен сипат көріністеріне мақтау айтып, көндігуді «хамд» деп, ал Оның сансыз нығметтері мен ризықтарына тілмен, жүрекпен және іс арқылы алғыс білдіруді «шүкір» деп атаймыз. Бұл екі сөздің айтылуы әр басқа болғанымен, мағынасы бір-біріне өте жақын.

Ұлықтау мен хамд Аллаһқа ғана болуы керек. Яғни күллі мұсылмандардың құлдық борыштарының бірі – Аллаһ Тағаланың сансыз нығметтеріне хамд айту. Хамд айту әрбір құлдың міндеті бола тұра, Аллаһ Тағала өзіне мадақ айтқан пендесіне сый уәде етуі (Муслим, Зикр 89) неткен ілтипат десеңізші?! Әрине, бұл – Аллаһ Тағаланың шексіз мейірімінің көрінісі.

Хамд айтуға жалғыз Аллаһ Тағала ғана лайық екендігі мына аятта баяндалады:

«Хамд – көктер мен жерді жаратқан, қараңғылық пен жарықты бар еткен Аллаһқа ғана жарасар…» (Әнғам сүресі, 1-аят).

Ұлы Жаратушымыз «Аллаһқа хамд болсын де!» (Исра сүресі, 111-аят) деген аяты арқылы құлдарының барлығына Өзіне хамд айтуды үгіттейді.

Күнделікті намаздарымызда сан рет қайталанып оқылатын Құранның бірінші бетіндегі Фатиха сүресінің алғашқы аяты барша пендені хамд айтуға шақыруда: «Хамд – әлемдердің Раббысы Аллаһқа тән!» (Фатиха сүресі, 1-аят).

Хамд-мадақсыз іс бастамауға шақырған ардақты Пайғамбарымыз (с.а.у.) өз хадисінде: «Аллаһқа хамд етумен басталмаған әрбір іс берекесіз болмақ!» (Әбу Дәуіт, Әдеп 18/4840) - деп ескертеді.

Сонымен қатар, хамд айту зікір түріне де жатады. Пайғамбарымыздың мына бір терең мағыналы хадисі осыны баян етеді:

«Тазалық – иманның жартысы. «Әлхамдулилләһ» деген дұға мизанды, ал «Субханаллаһи уәл-хамдулилләһ» сөздері жер мен көктердің арасын сауапқа толтырады. Намаз – нұрың, садақа – құжатың, ал сабыр – шырағың. Құран сенің пайдаңа не болмаса зияныңа дәлел болады. Әр адам таңертеңнен (базарға шығып) нәпсісін сатады. Біреулері оны азаттыққа сүйрейді, ал енді біреулері оны құрдымға апарады!» (Муслим, Таһарат 1; Тирмизи, Дағауат 85/3517).

Хамд секілді құлдық міндеттеріміздің тағы бір түрі – шүкір. Шүкір – құлдың өзіне тарту етілген нығметтерге немесе жақсылықтарға сүйінішпен Раббысына алғысын білдіретін сөздері яки іс-әрекеттер жасауы. Мұның ең бірінші шарты – нығметтердің хақиқи иесін тану.

Лайықты түрде шүкірлік білдіру үшін оны сөзбен ғана айту әлбетте жеткіліксіз болады. Шүкірлігімізді салих амалдар мен құлшылық жасай отырып, игі істер арқылы білдіру Аллаһтың ізеттігіне лайығырақ болады.

Шын мәнінде ең қарапайым кісіден кәміл тіршілік иелеріне дейін шынжыр секілді жалғасып жатқан махлұқат ішіндегі кәмілдік шыңына қол жеткізуге мүмкіндік алған адам баласының өзге жаратылғандардан ерекше айырмашылығы да сол шүкіршілігінде жатыр. Сондықтан, дініміздегі шүкір мен хамдтың маңызы аса үлкен мәнге ие. Аллаһтың елшісі (с.а.у.): «Шүкір – иманның жартысы…», - деп сипаттаған.

Өз табиғи болмысында көрегендік пен ождан шоқтығын сақтап қалған әрбір асыл тұлға, өзіне бір ұрттам сумен болса да құрмет жасаған адамға алғыс білдіруді өзіне борыш деп санайды. Рақмет айта алмай қалса қынжылады. Ал енді адам баласының қарық болған бүкіл нығметтерін өзіне тарту еткен Раббысына көргенсіздік танытуы адамгершілік пен ақылға мүлдем жат қылық. Мұндай надандыққа батқан адам тек өзінің кеудесінің қуыстығын, адамгершілік сезімдерден жұрдай екендігін ғана көрсетеді. Солай бола тұра, адамдардың ішінде Аллаһ Тағаланың нығметтері мен сыйларына алғыс білдірушілер, бағалаушылар саны аз. Бұл шындық Құран аятында былайша баяндалады: «…Құлдарымның ішінде шүкіршілік танытатындар тым аз» (Сәбә сүресі, 13-аят).

Шүкірсіздік таныту, әрине Раббымызды разы ететін хал емес. Сондай-ақ, шүкірсіздік қолда бар нығметтің қайырылмай кетуіне де апарып соғуы мүмкін. Бұл жайында Раббымыз Ибраһим сүресінің 7-ші аятында хабар береді:

«Егер шүкірлік қылсаңдар, күмәнсіз сендерге арттырып беремін, ал егер көргенсіздік қылар болсаңдар, күмәнсіз Менің азабым өте қатты!».

Шүкірлік өзіміз үшін қажет дүние:

«… Шүкірлік қылған тек өзі үшін ғана шүкірлік еткен болады. Ал көргенсіздік танытқан біліп қойсын, Аллаһ ештеңеге мұқтаж емес. Ол мақтауға лайықты!» (Лұқман сүресі, 12-аят).

Өнеге айналары

Пайғамбарымыз (с.а.у.) дастарқанын жиыстырарда былай деп айтатын:

«Уа, Раббымыз! Саған таза көңілмен, үнемі артатын, құзырыңнан кері қайтарылмай қабыл етілетін сансыз хамдпенен алғыс айтамыз!» (Бұхари, Әтғимә 54; Әбу Дәуіт, Әтғимә 52).

Бір күні пайғамбардың (с.а.у.) жанында екі адам түшкіреді. Пайғамбарымыз олардың біріне «ярхамукаллаһ» деп айтты, ал екіншісіне айтпады. Сонда әлгі екінші адам:

«Пәленше түшкіргенде оған «ярхамукаллаһ» деп айттыңыз, мен түшкіргенде неге айтпадыңыз?!», - деп сұрағанда, Пайғамбарымыз оған:

«Ол «Әлхамдулилләһ» деп айтқан болатын, ал сен айтпадың», (Бұхари, Әдеп 127; Муслим, Зуһд 53) деп жауап берген екен.

Бірде Әлемдердің сұлтаны (с.а.у.) Хазіреті Омардың үстінен бір көйлек көреді. Одан:

– Мына көйлегің жаңа ма әлде жуылған ба, - деп сұрайды. Омар (р.а.):

– Жаңа емес, жуылған ғой – дегенінде, Аллаһтың елшісі оған:

«Жаңа ки, хамд етіп өмір сүр және шейіт болып көз жұм!» - деп, дұға жасады (Ахмед, ІІ, 89).

Пайғамбарымыздың (с.а.у.) бұл дұғасы айна қатесіз орындалды деуге болады. Хазіреті Омар (р.а.) шейіт болып көз жұмды.

Құлдың шынайы жүрегінен шыққан шүкір (алғыс) сөзінің салмақтылығы жайында мынадай хадис бар: «Аллаһтың бір құлы: «Уа, Раббым! Сенің ұлықтығыңа және ұлы құдіретіңе лайық түрде хамд болсын!» - деп, дұға қылды. Бұл керемет хамдты естіген амалдарды жазушы періштелер қандай сауап жазарларын білмей сасып қалды. Олар не істеу керектігін білмей, аспан әлеміне барып: «Уа, Раббымыз! Сенің құлың сондай керемет бір сөз айтты. Біз оның сауабын қалай жазарымызды білмей қиналдық» - дейді. Сонда Аллаһ Тағала бұдан өзі де толықтай хабардар бола тұра:

«Менің құлым не айтты?», - деп сұрайды.

Періштелер оның жасаған дұғасын қайталап айтады:

«Уа, Раббым! Сенің ұлықтығыңа және ұлы құдіретіңе лайық түрде хамд болсын!».

Бұдан соң Аллаһ Тағала ол періштелерге:

«Құлым маған қауышып, мен оның осы мінәжатына сыйын беретін күнге дейін сендер ол сөзді сол күйі жазып қойыңдар!», - деп бұйырды (Ибн Мәжә, Әдеп 55).

Раббымыз баршамызға осындай дұғаны нәсіп етсін!

Сахаба Әбу Һұрайра (р.а.) былай депті:

«Жетім өстім. Пақыр түрде хижрет еттім. Ғазуанның қызына қарнымды тойдырып, киім-кешегімді бүтіндеу үшін жұмысшы болып жалдандым. Жолда қонақтаған кезде оларға отын жинап беретінмін. Жануарларына мінуге демеу жасап, түйелерінің жылдам жүруі үшін дауыстап жүретінмін. Ислам дінінің мерейін үстем қылып, Әбу Һұрайраны имам еткен Аллаһ Тағалама хамд айтамын!» (Ибн Мәжә, Рухун 5/2445).

Айша (радиаллаһу анһа) айтады: «Бір түні Расулұллаһ (с.а.у.) маған:

«Айша, рұқсат етсең осы түнді Раббыма құлшылық етумен өткізгім келеді», - деді. Мен: «Уаллаһи, сенімен бірге болғанды жақсы көремін. Бірақ, саған қуаныш сыйлайтын істі одан да жақсы көремін», - дедім.

Сосын ол тұрып дәрет алды да намазға тұрды. Намазда жылай бастады. Сондай көп жылады, киімі, мүбәрәк сақалдары, тіпті сәжде жасайтын жері көз жасымен суланды. Сол кезде намазға шақыруға келген Хазіреті Біләл (р.а.) оның көз жасын көргенде:

«Уа, Расулаллаһ! Аллаһ Тағала сіздің өткен және келешек күнәларыңызды кешірген емес пе, неге мұншалықты жылайсыз?», - дегенде Пайғамбар (с.а.у.):

«Аллаһқа шүкір қылатын құл болмайын ба? Уаллаһи, бұл түнде маған сондай аяттар түсірілді. Оларды оқып, мағынасына ой жүгіртпегендерге өкініш болсын!», - деп жауап берді де ол аяттарды оқыды:

«Шәк жоқ көктер мен жердің жаратылуында, күндіздің және түннің өзгеруінде әлбетте ақыл иелері үшін дәлелдер бар. Олар тіке тұрып, отырып, жамбастап жатып (әр халде) Аллаһты еске алады. Сондай-ақ олар көктер мен жердің жаратылуы жайлы ойланады да: «Раббымыз! Сен мұны босқа жаратпадың, Сен пәксің, бізді от азабынан сақтай гөр!» (Әли Имран сүресі, 190-191 аяттар), (Ибн Хаббан II, 386).

Абдуррахман бин Ауф (р.а.) риуаят етеді:

«Бір күні Расулұллаһ (с.а.у.) мешіттен шығып бір жаққа қарай жүрді. Мен артынан ердім. Бір құрма бақшасына кірген ол (с.а.у.) құбылаға қарап сәжде жасады. Сәждеде ұзақ жатқандығы соншалық мен оның жаны кетіп қалды ма деп ойладым. Жалма-жан жанына жетіп жүзіне үңіліп қараған едім, ол басын көтеріп:

«Не болды ей, Абдуррахман?», - деп сұрады.

Мен: «Уа, Аллаһтың елшісі, сіз сәждеде сондай ұзақ жатқан соң мен бірдеңе боп қалды ма деп қорқып, жүгіріп келдім», - дедім. Пайғамбар (с.а.у.): «Бақшаға кірген кезімде Жәбірейілге (а.с.) жолықтым. Ол маған Аллаһ Тағаланың мына сүйіншісін жеткізді: «Кім саған сәлем айтса, Мен де оған сәлемет беремін. Кім саған салауат айтса, Мен де оған салауатпен қайтарамын». Сондықтан да Раббыма шүкір сәждесін жасадым», - деді (Хаким І, 344/345/810).

Бізге тарту етіліп жатқан нығметтердің барлығы Аллаһ Тағаладан екендігі талассыз шындық. Алайда, сол нығметтің біздің қолымызға тиюіне себеп болғандарға да алғыс білдіру ожданның адамгершілік борышы. Хадисте айтылады:

«Өзіне жақсылық жасалған адам оны жасаған кісіге «Аллаһ саған игі-жақсылық берсін!» - деп, дұға етер болса алғыс борышын ең жоғары дәрежеде өтеген болады» (Тирмизи, Бирр 87/2035).

Айша (радиаллаһу анһа) айтады: Аллаһ Расулі маған жиі-жиі: «Айша, маған жаттаған өлең жолдарыңнан біреуін оқып берші!» - деп айтушы еді. Мен:

«Қайсысын оқып берейін уа, Расулаллаһ! Мен көп өлең жаттағанмын», - дейтінмін.

«Шүкір жайындағысын», - дейтін. Бір жолы мен оған:

«Ата-анам саған пида болсын! Бір ақын былай деген екен», - дедім де мына өлеңді оқып бердім:

«Әлсіздің қолынан ұстап, демеуді ұмытпа,

Оның әлсіз болып көрінуіне сен алданба.

Бір күн кеп саған да сондай күн туар,

Айналаңды уайым-қайғы қоршап алар.

Сол кезде әлгі әлсіз жәрдем етер,

Тым болмаса шүкірімен, дұғасымен сені демер.

Кәміл біреуді кемсіткің келсе білгенің дұрыс болар,

Әлсіз күштер мықтыны қалай кемсіте алар».

Сонда Аллаһтың елшісі (с.а.у.):

«Ей, Айша! Жәбірейілдің маған жеткізген хабары бойынша Аллаһ Тағала қиямет күні махлұқатын тірілткен кезінде біреуден, жақсылық көрген құлынан былай деп сұрайды:

«Саған жақсылық қылған құлыма алғыс айттың ба?»

Ол: «Уа, Раббым! Маған істелген жақсылықты Сенен деп білгендіктен тек Саған шүкіршілік айттым!» Аллаһ Тағала оған:

«Бұл жақсылықтардың саған жетуіне себеп болған құлыма алғыс білдірмейінше, Маған шүкір еткен болмайсың!», - деп айтады» (Али әл-Муттақи ІІІ, 741-742).

Пайғамбарымыз (с.а.у.) адамға берілген ең үлкен нығметтердің бірі ретінде шүкір етуші жүректі атайды. Сәубан (радиаллаһу анһу) айтады:

«…Алтын мен күміс жиып, оларды Аллаһ жолында жұмсамағандарға жан күйзелтуші азапты естірт!» (Тәубе сүресі, 34-аят) аяты түскен кезде біз Аллаһ Расулімен бірге бір сапарда болған едік. Сахабалардың ішінен біреулері:

«Алтын мен күміс жайында аяттар түсті (Енді оларға әуес болмаспыз). Шіркін, енді қай мал-мүліктің қайырлы екендігін білсек, соған талпынсақ!» - десті. Расулаллаһ (с.а.у.): «Қолға түсіруге болатын нәрселердің ішіндегі бағалысы – зікір ететін тіл, шүкір ететін жүрек және күйеуінің иманына көмекші болатын салиқалы әйел» (Тирмизи, Тәфсір 9/3094) деген.

Дәуіт (а.с.) Раббысына көп шүкірлік қылатын. Бір жолы ол былай депті:

«Уа, Раббым! Мен Саған қалай толық шүкір етейін. Өйткені, саған шүкір ету үшін тағы да сенің нығметтеріңе (тілге, ақылға және жүрекке) мұқтажбын».

Сонда оған былай уахи келді:

«Саған келген нығметтерімнің бәрінің Менен екендігін білесің бе?».

Дәуіт пайғамбар:

«Иә», - деді.

Сонда Аллаһ Тағала:

«Осылай ойлауыңның өзі Менің саған разы болуым үшін жеткілікті», - деді (Ибн Кәсир, Қисасул-Әнбия, Бәйрут, Дәрул-қалам 524-б.).

Хазіреті Омар (р.а.) бір мүминге жолығады. Ол үнемі: «Аллаһ Тағалам, мені аздардың қатарынан қыла гөр!» - деп дұға етеді екен. Омар мұның мағынасын түсініңкіремей:

«Неге бұлай дұға етесің?» - деп сұрағанда, әлгі кісі:

«Аллаһ Тағала: «… Құлдарымның арасында шүкір етушілер тым аз» (Сәбә сүресі, 13-аят) дейді, мен сол бақытты аз топтан болғым келеді», - деп жауап берген екен (Ибн Әби Шәйбә, Мусаннаф ҮІІ, 81).

Қандай көркем тәрбие иелері еді бұл кісілер?!

Біздің әр сәт хамд пен шүкір сезімімен жүріп-тұруымыз – құлдық парыздарымыздың ең маңыздыларының бірі. Бұл борышты орындасақ, бұл бізді Аллаһ Тағалаға жақындатады әрі біздегі нығметтің артуына себеп болады. Хазіреті Мәуләна қандай керемет айтқан:

«Нығметке шүкір ету, нығметтен де хош. Шүкірді сүйген адам ендігі әрі шүкірді тастап нығметке асығар ма? Шүкір – нығметтің жаны, ал нығмет оның терісі, қабығы ғана. Өйткені, сені Достың есігіне апаратын тек шүкір. Ал, нығмет адамды ғапылдыққа апаруы да мүмкін. Сен есің барда еліңді тауып, шүкір атты шын нығметті аңды!».

Исламтанушы ғалым

Адам дүниеге келгеннен бастап оның тәлім-тәрбиесіне әсер ететін көптеген факторлар бар. Сондықтан ең алдымен адамға үлгі болатын әрі жөн сілтейтін біреу қажет. Себебі, оның тілі, діні, ахлағы және өміріне өң беретін сенімі мен пікірлері, іс-әрекеті өзіне ұсынылған өнегелер мен олардан алған әсерлерінен қалыптасады.

Мысалы, балалар әке-шешесі қай тілде сөйлесе, алдымен сол тілді үйренеді. Кейіннен басқа да кісілерден екінші, үшінші тіпті төртінші тілді үйрене алады.

Адам баласының жаратылысындағы еліктеушілік қасиет оның тұлға болып қалыптасуынан әсер ететін ең маңызды факторлардың бірі. Сондықтан адам тәлім-тәрбиеге қарай жақсы немесе жаман нәрселерге еліктейді. Міне, адам осылайша әке-шешесінен, отбасынан және өскен ортасынан әр түрлі әсер алып, осы алған әсерлерінің нәтижесіне қарай жақсы немесе нашар адам болып қоғамға қосылады.

Бірақ кісінің тілі секілді көзге көрінетін ерекшеліктерді үйренуі айтарлықтай мәселе тудырмайды, оның дініне, ахлағы мен рухани әлемінің қалыптасуына кедергі болатын үлкен тосқауылдар бар. Себебі, Аллаһ Тағала адамдарға сынақ мақсатымен олардан еш айырылмайтын нәпсі мен Ібіліс деген екі үлкен тосқауыл берген. Олар үнемі адамдардың теріс жолға бет бұруына себеп болады. Сондықтан адам рухани әлемін кәміл тұлғалар болып саналатын пайғамбарлар мен Аллаһ достарынан үлгі алу арқылы қалыптастыруы қажет. Әйтпесе адам баласы адасушылықтан, ғапылдықтан өзін құтқара алмай мәңгілік бақытты орны толмас өкінішке айырбастайды.

Осы тұрғыдан алғанда адамдар үнемі руханияты биік, ішкі жан дүниесі таза, жүрегі ақ, пейілі кең жетекшілерге мұқтаж. Соған байланысты адамдар өзіне жетекші деп қабыл еткен кісіге дұрыс болса да, бұрыс болса да шын көңілден сенеді, әрі шамасы жеткенінше оған еліктеуге тырысады. Бүгінде руханияттан жұрдай, нәпсіге берілген кейбір кісілерді өздеріне өнеге етіп, оларға ұқсау үшін өздерінің мәңгілік бақыттарын қатерге тіккендер қаншама. Олардың құрдымға бет алғаны ап-айқын. Негізінде бұл, сусаған ішкі жан дүниенің тізгінін қателікпен басқа біреулердің қолына беріп зиянға ұшыратты деген сөз.

Хазіреті Мәуләна адамның мұндай сәтсіз жағдайын мынадай мысалмен түсіндіреді:

«Қозының қасқырдан қашқанына таң қалуға болмайды. Себебі қасқыр қозының жауы. Ал таң қаларлық нәрсе қозының қасқырды ұнатуы».

Міне, мына өткінші сынақ өмірде қасқырды ұнатып мәңгілік бақытсыздыққа душар болмау үшін, Аллаһ Тағаланың бізге «Усуәтун Хасанатун» яғни көркем өнеге ретінде жіберген бүкіл әлемнің көсемі, пайғамбарлардың сұлтаны Хазіреті Мұхаммед Мұстафаға (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) шын жүректен бағынуымыз қажет. Оны көңіліміздің сұлтаны, өміріміздің байрағы етіп ұстануымыз ләзім. Себебі оны жақсы көру бізге парыз етілген.[1] Хақ Тағала Құран Кәрімде:

«Пайғамбар мүминдерге өз жандарынан да артық…» деген (Ахзаб сүресі 6-аят). Ол бізге өз жанымыздан да жақын, әрі абзал.

Хадис шәріпте де Расулұллаһты (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) жақсы көру шынайы иманның белгісі екендігі айтылған:

«Жаным құдірет билігінде болған Аллаһқа ант етейін! Сендердің ешқайсыларың мені әке-шешесінен, бала-шағасынан және бүкіл адамзаттан да артық жақсы көрмейінше, толық иман келтірген болып есептелмейсіңдер» (Бұхари, Иман 8).

Басқа бір хадис шәріпте бойына үш қасиетті жинай білген кісі ғана иманның ләззатын сезіне алатындығы айтылып, бұлардың ең бастысы «Аллаһ және Расулін барлық нәрседен жақсы көру» екендігі білдірілген.[2]

Абдуллаһ бин Хишамның жеткізген мына риуаяты Расулұллаһты қаншалықты дәрежеде жақсы көру керек екендігін өте тамаша түсіндірген:

«Бірде Расулұллаһпен (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) бірге болатынбыз. Сүйікті Пайғамбарымыз Хазіреті Омардың қолын алақанына салып отыр еді. Сол кезде Омар (радиаллаһу анһу):

– Уа, Расулаллаһ! Мен сені өз жанымнан басқа барлық нәрседен артық жақсы көремін, - деп Расулұллаһқа деген сүйіспеншілігін білдірді. Оның бұл сөзіне ардақты Пайғамбарымыз (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) былай жауап қайтарды:

– Жоқ, сен мені өз жаныңнан да артық жақсы көруің керек.

Сонда Хазіреті Омар (радиаллаһу анһу) кідірместен:

– Олай болса сені өз жанымнан да артық жақсы көремін, уа, Расулаллаһ! - деді. Сонан соң Расулұллаһ (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм):

– Міне енді болды, - деді (Бұхари, Әйман 3).

Жақсы көрудің шарты және ең алғашқы нәтижесі, жақсы көрген нәрсені ұмытпау. Сөйлеген сөзің де, істеген іс-әрекет пен ойлаған пікірің де оған сай болу. Жүректе Хазіреті Пайғамбарға деген махаббат толық болуы үшін, ең алдымен оның сүннетін егжей-тегжейлі үйреніп, оны шын көңілмен іске асырып, тұла бойымызға сіңіру қажет.

Себебі оның өмірбаянын білмейінше, жүректе оған деген махаббат орнықпайынша толық Исламмен өмір сүру мүмкін емес. Мұның іске асуы үшін «Сияр Нәбәуиді», яғни Пайғамбар тарихын жете меңгеріп оны ішкі жан дүниемізге сіңіре отырып іс-әрекетке асыру қажет. Оны танымайынша шын көңілмен жақсы көру мүмкін емес. Аллаһ Тағаланы шын сүю үшін Расулұллаһқа мойынсұну керек. Міне, сондықтан Хазіреті Пайғамбарымыз (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) махаббат пен сүйіспеншілік мәселесіне осыншалықты қатты көңіл бөліп, бұған егжей-тегжейлі тоқталып өтуді жөн санаған.

Пайғамбарлардың сұлтаны Хазіреті Мұхаммед Мұстафаның (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) өмірі сарқылмас дариядай. Деректер бойынша ол өзінен бұрын келген 124 мыңнан астам пайғамбарлардың көрінетін яки көрінбейтін барлық ерекше қасиеттерінен де жоғары дәрежеге ие, ал көркем мінезімен барша қасиеттердің асқар шыңына жеткен. Ол өз дәуіріне дейінгі бүкіл адамзат пікірінің, іс-әрекетінің қол жеткізген жетістіктерімен қоса адамзаттың қияметке дейін туындайтын мұқтаждықтарына жауап бере алатын үлгі өнеге ретінде «ақыр заман Пайғамбары» етіп жіберілді. Ол – пайғамбарлардың соңғысы.

Тарихта бүкіл ғұмыры толығымен қыр-сырына дейін егжей-тегжейлі белгілі болған жалғыз пайғамбар Хазіреті Мұхаммед Мұстафа (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм). Бүкіл пайғамбарлардың адамзатты Хаққа және жақсылыққа шақыру үшін жасаған үлгі боларлық әрекеттерінің бізге аз бөлігі ғана жеткен. Ал ақыр заман пайғамбары Хазіреті Мұхаммедтің (аләйһиссалату уәссәләм) ең қарапайымынан аса күрделісіне дейінгі барлық әрекеті, айтқан өнегелі сөздері мен ұғындыра білген ішкі сезімі әрбір сәтте бақыланып, тарих сахнасына мақтаныш ретінде жазылған. Сондай-ақ Аллаһтың ұлы сыйы ретінде ғасырлардан қияметке дейін келетін бүкіл адамзатқа жететіндей тәлім-тәрбие етіп берілген.

Мінеки Ислам ахлағын теориядан іс-жүзіне асырған және деңгейін өзге ахлақ жүйелерінен жоғары қылған ардақты Пайғамбарымыздың өнегелі іс-әрекеті мұқият қадағаланып, ғасырлар бойы берік сақталып, бүгінге дейін жетіп отыр.

Біз бүкіл сәтсіздіктен және жамандық атаулыдан өзімізді қорғап қалу үшін шүкіршілік, тәуекелдік, тағдырға ризашылық, қиындыққа сабырлылық, батылдық, қанағатшылдық, кең пейілділік, адамгершілік, жомарттық, сыпайылық сияқты жақсы қасиеттерді игерумен қатар, сан-қилы оқиғалардың әсерінде қалмай тепе-теңдікті сақтап қалуымыз қажет. Хақ Тағаланың осы жолда өте керемет өнеге ретінде адамзатқа сыйлаған ең ұлы «муршид» жол көрсетушісі, жетекшісі – пайғамбарымыз Хазіреті Мұхаммед (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм).

Аллаһ Тағала Хазіреті Пайғамбарды (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) қоғамдағы ең төменгі дәреже болып саналатын «жетімдіктен» бастап өмірдің барлық сатыларынан өткізіп, құдірет пен билік тұрғысынан ең жоғарғы мәртебеге, яғни пайғамбарлыққа тіпті мемлекет басшылығына дейін көтерді. Пайғамбарымыздың бүкіл өмір сүрген кезеңдері адамзат өміріндегі кездесетін кез-келген мәселелерге шешім боларлық үлгілер ұсынады. Сол себептен оның өмірі қандай жағдайда, әрі қандай дәрежеде болсын барлық адамзатқа өз шама-шарқына қарай еліктей аларлықтай өнеге болған. Яғни Ислам барлық дәрежедегі адамдардың қиындықсыз түсіне алуы үшін Аллаһ Расулінің мүбәрак өмірінде көрініс тапқан.

Хақ Тағаланың осыншама шексіз мейіріміне шүкірлік ретінде біздің атқаратын міндетіміз – әлемдердің Сұлтанының мүбәрак әрі пәк өмірін, яғни Сияр Нәбиді ең жақсы түрде үйренуге, оны іске асыруға және үйретуге шын көңілден әрекет ету.

Хазіреті Пайғамабардың (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) біз үшін өнеге, әрі жолбасшы екенін біліп қана қоймай, оны үлгі етудің қаншалықты дәрежеде болатынын да білу өте қажетті әрі маңызды. Себебі оның іс-әрекеттері екіге бөлінеді:

1. Тек өзіне қатысты іс-әрекеттері.

Мысалы, анда-санда емес, үнемі аяқтары ісіп кеткенге дейін түнді намаз оқумен өткізуі, уисал оразасын (ауыз ашпастан оразаны жалғастыру) ұстауы. Ухуд тауындай алтыны болатын болса барлығын тегіс Аллаһ жолында жұмсауы, артында мұра қалдырмауы, өзі және отбасы үшін қияметке дейін зекет пен садақа алуға тыйым салуы және тағы басқалар.

Сондықтан хадисте:

«Мен де сендер сияқты бір пендемін» (Бұхари, Салат 31, Ахкәм 20) десе де, орны келгенде:

«Мен сендердің қайсібірің сияқты емеспін, маған Аллаһ ішкізіп-жегізеді», деген (Бұхари, Саум 49, Иғтисам 5; Муслим, Сиям 57-61).

Міне, мүминдер осы тұрғыда оның соңынан ілесе алмайды, оның істеген материялдық һәм рухани істерін атқара алмайды, оның күйін кеше алмайды. Пайғамбарлардың үмбеттеріне үлгі әрі өнеге болуы тиіс бола тұра, мұндай ерекшеліктер Аллаһ Расуліне ғана қатысты болғандықтан үлгі болудан тыс қалған.

2. Жалпыға қатысты іс-әрекеттері.

Осыған орай біз тек оған қатысты болған ұлы қасиеттерді өзімізге үлгі етуге міндетті емеспіз. Онсыз да мұндай ерекше қасиеттер пайғамбарлықтың ғана белгісі, мұндай әрекеттерді жасауға біздің шамамыз да жетпейді. Ал екінші бөлімге кіретін әрекеттер мен сөздерге келсек оларды орындауға шамамыз жетеді. Бұл істерде өмір бойы оған еріп және үлгі етіп оның нұрлы жолымен жүруге міндеттіміз әрі бұған жауаптымыз.

Демек Хазіреті Пайғамбар (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) қоғамның барлық сатысындағы адамдар үшін өте тамаша өнеге. Мұнда да кейбір әрекеттердің сүннет, ал кейбірінің рұқсат екендігін естен шығармау керек. Халқымыз бұны дәлме-дәл мағынада түсініп, шама-шарқына қарай Пайғамбарымызға ұқсауын қалап балаларына «Мұхаммеджан» деп есім берген.

Бұған қоса «Сияр Нәбәуи» яғни Пайғамбар тарихы – Құран Кәрімді дұрыс түсініп, оның мақсатын ұғынуда және рухын сезінуде де өте маңызды рөл атқарады. Бұл жайында аят каримада:

«Ескертушілерден болуың үшін Руху-л Әмин (Жәбрейіл) оны (Құранды) ап-ашық араб тілінде сенің жүрегіңе салды» делінген (Шура сүресі 193-195 аяттар). Сондай-ақ Құран Кәрімде Пайғамбарымыздың (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) жиырма үш жылдық пайғамбарлық өмірі іс жүзінде керемет тәпсір етілген. Сондықтан әрбір мұсылман ардақты Пайғамбарымыздың хадис шәріптері мен өмірін жақсылап үйренбейінше Құран Кәрімді дұрыс түсінуі мүмкін емес.[3]

Сонымен қатар мұсылман кісінің Ислам мәдениетіне бет бұруы үшін әлемдердің Сұлтанының (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) жиырма үш жылдық пайғамбарлық өмірінен нәр ала отырып өмір сүруі тиіс, соның нәтижесінде толық рухани сезімге қол жеткізеді. Ішкі рухани әлем Аллаһ Расулінен келген рухани энергияға толу арқылы кәмілдікке жетеді. Себебі, Ислам принциптері мен үкімдерін ең нәзік тұстарына дейін іске асырған жалғыз жан сүйікті Пайғамбарымыздың (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) мүбәрак өмірі.

Адамдарды Исламның бейбіт әрі бақытты өмір жүйесіне шақыратын ұстаз, мұғалімдердің сияр ілімін ішкі рухани дүниесіне сіңіріп, орнықтыра алмауы мүмкін емес. Себебі Хазіреті Расулұллаһ (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) тәлім-тәрбие беруде және үгіт-насихат айтуда бірден-бір өнегелі тұлға.

Қысқасы, тура әрі әділ болуды қалаған пенде үшін, Аллаһқа шақыруды өзіне жол етіп ұстанып, даналықпен және жылы сөздермен тәблиғ жасаған дағуатшы үшін, мемлекетті әділдікпен және ізгілікпен басқарғысы келген мемлекет басшысы үшін, керегесі мықты, шаңырағы биік отбасының отағасы үшін, бала-шағасы мен әйеліне мейірімін төккен әке үшін, ұйымдастыруды жақсы меңгерген қабілетті қолбасшы үшін, бір сөзбен айтқанда жасы, дәрежесі, қызметі қандай болса да әрбір мұсылман үшін ең тамаша әрі нақты мысал Сияр Нәбәуиде берілген.[4] Осы себептен Исламның қыр-сырын дұрыс түсініп, оны іске асыра білу үшін Расулұллаһтың (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) өмірін жақсылап үйрену міндетті шарт.

Расулұллаһтың (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) өмірбаянын тиісінше үйрену, оны басқаларға үйрету және онымен амал жасау адамзатқа керемет әрі өте тамаша өмірлік үлгі болатындығында да еш күмән жоқ.

Исламтанушы ғалым

ШЫНПЕЙІЛДІЛІКПЕН ЖАҚСЫ КӨРУ

Қаншама ғапыл жандар нәпсісінің жетегінде өмірдің дауылдары мен топан суларына тап болып, селмен сүйретілген бөренедей қамсыз жүр. Ол ол ма кейбіреулер сол қамсыздығы мен надандығын бақыт деп санап жүр. Қайысқандар қайысқандығын, майысқандар майысқандығын білмегендіктері үшін түзелуге, түрегелуге әрекет жасауды қажет деп санамай жүр.

Иман кәмілдігінің ең басты шарты Аллаһты шынпейілділікпен жақсы көру және Ол жақсы көретін нәрселерді ұнату,сондай-ақ Оның жақсы көрмейтін нәрселерінен аулақ жүру. Яғни ақиқатқа және жақсылыққа деген сүйіспеншілігіміз арқылы зұлымдық пен жамандыққа дұшпан бола алмасақ бұл иманымыздың әлсіздігі және кемшілігі болмақ.

Пайғамбарымыз былай деген болатын:

«Кімде-кім Аллаһ үшін жақсы көріп, Аллаһ үшін дұшпан болса, Аллаһ үшін беріп, Аллаһ үшін бас тартса иманын кәмілдікке жеткізгені» (Тирмизи, Сыфатул-Қияма 60).

Сондықтан да кәміл мүмин барлық пікірлері мен ой-сезімдерін Аллаһтың қалауына сай тізгіндейді. Жақсы көрсе Аллаһ үшін жақсы көріп, жек көрсе Аллаһ үшін жек көреді. Кәміл мүминнің жан дүниесінде барлық істің өлшемі «Аллаһтың ризашылығы» болады.

Абдуллаһ ибн Аббас ғасырлар бұрын былай деп күйзелген екен:

«Жақсы көрер болсаң Аллаһ үшін жақсы көр. Тастар болсаң Аллаһ үшін таста. Біліп қой, Аллаһтың ризалығына осылайша қол жеткізуге болады. Әйтпесе адам ораза тұтсын, намаз оқысын, қажыға барсын… Бұлардан оған пайда келмейді. Бүгінде адамдар өкінішке орай дүниеқұмар болып алды. Махаббаттары да, дұшпандықтары да дүние пайдасы үшін…»

Иман сезімталдығы жоғалса…

Махаббат пен дұшпандық мәселесінде Аллаһтың ризалығын алу жоғалар болса, адам – нәпсісінің құлына айнала бастайды. Иман сезімталдығының орнына ол кезде дүниеқұмарлық бірінші орынға шығады. Міне, сол кезде «ақкөңілділік» атын жамылып біреудің күнәларына жеңіл қарай бастаймыз. «Ренжіп қалар, дұрыс түсінбей қалар, достығымыз бен қарым-қатынасымыз жаман боп кетпесін» деген сияқты ойлармен күнәларға көз жұма бастаймыз. Бұл болса оған істелген жақсылық емес, оған істелген ең үлкен жамандықтардың бірі.

Бұл жөнінде Суфиян Сәури деген ойшыл былай дейді:

«Бір кісі теріс қылық істесе, ал бауыры оған жұмсақ тілмен ескертпесе, біліп қойсын оның достығы Аллаһ үшін емес. Егер Аллаһ үшін болғанында Аллаһ ұнатпайтын қылықты істеген адамды жұмсақ тілмен ескертер еді».

Біреудің жаман қылығын түзетуге бата алмау ақкөңілділікке жатпайды. Бұл қайта қоғам ішінде күнәның жайылып таралуына және түбінде лапылдаған жалынға айналуына себепкер болады. Исраилұлдарының бұзылуы да дүние пайдасы үшін яғни күнәларға көз жұмудан басталған еді. Пайғамбарымыз (с.а.у.) мұны былай баян етеді:

«(Исраилұлдары) алғашында жамандық істеген адамды көргенде:

– Абай бол бауырым! Аллаһтан қорықпайсың ба? Мына қылығыңды түзет! Бұл істеп жатқандарың дұрыс емес», деп ескертетін еді. Кейін дәл сол адамның сол жамандығын көргенде онымен аралары бұзылып кетпесін деген қорқынышпен екінші рет ескертпеуге тырысатын. Сондықтан Аллаһ Тағала олардың жүректерін бір-біріне ұқсатты».

Пайғамбарымыз (с.а.у.) артына жантайып сөйлеп жатқан еді. Кенет басын көтеріп сөзін былай тәмамдады:

«Сендер де бір-біріңе жақсылықты насихаттамасаңдар, жамандықтан тыймасаңдар, залымның зұлымдығына кедергі болмасаңдар Аллаһ сендердің де жүректеріңді бір-біріңе ұқсатады. Исраилұлдарына келген лағынет сендерге де келеді». (Әбу Дәуіт, Мәлахим 17/4336)

Қия алмаушылықтың зияндары

Дүниелік пайдаларды Аллаһ үшін қия алмау иманды қатты әлсірететін факторлардың бірі болып табылады. Бүгінгі таңда дін және дүние істерін Құран және Сүннет таразысына салмастан иманын қатерге тігіп жатқан қаншама жан бар. Одан да жаманы бұл сергелдеңнің ішінде қаншама жандар селмен сүйретілген бөренедей қамсыз жүр және сол қамсыздығы мен рухани уайымсыздығын бақыт деп санап жүр. Қайысқандар қайысқандығын, майысқандар майысқандығын білмегендіктері үшін түзелуге, түрегелуге әрекет жасауды қажет деп санамай жүр.

Қоғамымызды жахандық мәдениеттің басып кетуінің себебінен болып жатқан жұмсақтықтар өкінішке орай Исламға қайшы кейбір істерді жеңіл қарауға апарып жатқаны шындық. Тіпті өміріміздің ең маңызды сәттерінде де Исламға жат істер істелініп, шайтан ісімізге ортақтасып жатқандай. Ұлы Раббымыздың өз жанынан қуғанда шайтанға айтқан мына сөздері адам баласы үшін қандай маңызды ғибрат:

«Олардан шамаң келгенін дауысыңмен әуліктір және оларға атты, жаяу түрде келіп байбаламдап, дүрліктір. Сондай-ақ олардың малдарына, балаларына ортақтас. Оларға жалған уәде бер…» Негізінде шайтан оларға алдаудан басқа уәде бере алмайды» (Исра сүресі 64-аят).

Шынында да қаншама мұсылмандар үйлену той, сүндет той және жаназа шығару рәсімдері сияқты өмірдің ең маңызды сәттерінде де дінді ұмытып жатқан жайы бар. Ал негізінде мұндай кездерде бірінші сөз діндікі болуы керек, барлығы діннің әмірлеріне сәйкес орындалуы қажет. Дін өзіңе қажет кезде еске алынып, басқа кезде ұмытыла салатын нәрсе емес. Өміріміздің әр сәтінде онымен санасуымыз керек. Әрине өміріміздің әр сәтінде Исламның жарығымен жолымызды тауып жүруіміз қажет. Алайда өмірдің ең маңызды сәттерінде Аллаһты ескермегендер өзге уақыттарда ескереді дегенге сену қиындау болса керек.

Той-жиын дегендерің бұрын барша қауымға ашық алаңда жасалып, мынау бай, мынау кедей демей барлық ауылдастар шақырылушы еді. Күндізгі шуақ астында, далада, қырда күнәлі істерден аулақ түрде өткізілуші еді. Әсіресе жағдайы жоқтарды шақырып бір тойғызып, солардың батасын алуға тырысушы еді халық. «Байлар шақырылып, пақырлар шақырылмаған жиын-той қандай жаман жиын-той» (Бұхари, Никах 72) деген пайғамбарымыздың (с.а.у.) ескертуі ұмытылмаушы еді.

Ал бүгін қарап отырсақ кішкене жағдайын түзегендердің көбісі ысрапқа ұмтылып, басқаларға жағдайының қандай екендігін көрсету үшін жиын-тойды дүркіретіп ресторандарда, қонақ үйлерде өткізуге құмар. Кәдімгі кедейлер келмесін дегендей олар жүрмейтін қымбат жерлерде жасайтын секілді.

Ең бір өкініштісі үзілді-кесілді харам етілген арақ-шарапты кейбіреулер тойда ішуге арнайы рұқсат алған кісіше судай сіміруде. Қаншама дінді білетін, намазхан, аузы оразалы, тіпті қажыға барған жандардың ішімдік ортасында селтеңдеп билеп жүргеніне куә болған кездеріміз де болды.

Бүгіндері қара шаңырақтан жат жұртқа кетіп бара жатқан келіндерге айтылатын тәрбиелі өсиеттердің мәтіні де біраз өзгергендей. Бұрын:

«Қызым, үйімізден ақ киіммен шығып бара жатырсың, қосағыңмен қоса ағарып жұбайыңның үйінен ақ кепенмен ғана шыққайсың…» деген сияқты адамгершілік пен ар-намысты тәрбиелейтін өсиеттер айтылып, келінді баратын жеріне жақсылықпен дайындап аттандырушы еді. Сондай тәрбиемен кеткен келіндер аузы қанаса да «Қызыл сорпа ішкен едім», деп қана сабырлылық көрсетуші еді.

Ал бүгін өкінішке орай:

«Қызым, өзіңді басындырма. Ә десе, мә де» деген өсиеттермен келіннің миын ашытып, дұшпандық сезімдермен аттандырылатын боп бара жатыр. Әрине дәл осы сияқты үгіттер күйеулерге де жасалатынын іштеріңіз біліп отырған да шығар.

Бүгінгі таңда белең алып жатқан ажырасу, ұрыс-керіс деген сияқты келеңсіз оқиғалардың себебін де осындай рухани сезімталдықтың жоғалуынан іздеу керек сияқты. Өйткені әрбір сыртқы себептің артында көзге көрінбейтін ішкі себептер бар екендігін ұмытпаған жөн.

Сондай-ақ өміріміздегі ең салмақты сәттердің бірі жаназа шығару рәсімдерінде де мәйіттің қамынан гөрі өзінің абырой-беделін ойлау, мақтанға салыну артып барады. Мәртебелі меймандардың жаназаға қатысуы мақтан етілсе, кейбір жанұялар тіпті жаназасына қатысқан мәртебелі адамдардың есімін газетке беріп, алғыс жариялап жатады. Мұның бәрі рухани жоқтықтың, рухани жалаңаштықтың белгісі емей немене?

Ол ол ма, мәйіттің қамы үшін садақалар беріліп, халықтың батасы мен дұғасын сұраудың орнына неше түрлі церемония, ырымдардан көз аша алмай отырмыз.

Ал жаназа дегенің негізі Аллаһ ризалығын сұрау үшін, мәйітке дұға жасау, қайтыс болған кісіге соңғы рет құрмет көрсету, жақындарына көңіл айтып, соңғы сапарға шығарып салу мақсатымен жасалуы керек емес пе? Пайғамбарымыз (с.а.у.) «Бүгін бір жаназаға қатысқандарың бар ма?» деп сұрай отырып, асхабының бір-бірінің дертіне ортақтасуын насихаттаған.

Алайда бүгін көп адам жаназаларға мәйіттің туыстары ренжіп қалмасын деп қана баратын болып бара жатқандай. Әсіресе дәулетті, мансапты адамдардың жаназасын мүлт жібермей, қарым-қатынастары жақсарсын, немесе бұзылып кетпесін деген ниетпен қатысатыны да өтірік емес.

Қандай өкінішті, бүгінде дүниеге алданған көпшілік барлық нәрсені дүниелік пайдалармен өлшеуден арыла алмай жүр.

Сенбесеңіз той, жиын, жаназаларды бір бақылап көріңіз, көз жеткізесіз.

Расында халықты түсіну қиын өзі. Ертеңін ойлаған адамды ақылды дейді де, оның арғы жағын да ойлаған адамды ақымақ дей салады. Бүгінінің қамымен көңіл көтерген көпшілік, селтең қағып, мақтанып жан-жағына қарамай, кімді мазалап, кімнің намысына тиіп, кімнің ақысын жеп жатқанымен жұмысы жоқ. Жапа шегіп жатқан адамдарды, төсек тартып жатқан науқастарды, ұйықтап жатқан нәрестелерді ақылының ұшымен де ойламастан музыканы бар даусына қойып көңіл көтерген адамдар, аспанға атылған мылтық дыбысы (кейбір ұлттарда тойда аспанға мылтық атып көңіл көтереді), атылған бомбочкалар, салют және т.б. Мұның бәрі бізге жат жабайы мәдениеттің үмметімізді былғап жатқан дүниесі. Ал Исламды терең түсінген адамдарды қараңызшы. Османлы халифалығы кезінде науқасы бар үйдің терезесіне қызыл гүл қойылып, ол жерден өткен сатушылар үнін өшіріп, балалар алыстау жерге барып ойнайды екен.

Иман тебінісі

Мүминдердің сипаттарының бірі жақсылыққа кілт, жамандыққа құлып болу. Яғни Аллаһ жолында хақ пен жақсылықтың артуына ат салысып, шайтани істер мен жамандықтарға қарсы тұру, кедергі болу да иманның белгісі болмақ.

Мәселен, Аллаһ тыйым салған нәрсе ашықтан ашық істеліп жатқан жерге қонаққа шақырылған мүмин, шақырған кім болса ол болсын Аллаһ үшін қарсылық білдіруі керек. Себебі Раббымыздың әмірі айқын:

«Ол мүминдер бос және пайдасыз істерден аулақ тұрады» (Муминун сүресі 3-аят).

Яғни мүминдердің бос және пайдасыз істерден дағы алыс болуы керек болса, Аллаһтың ашуын шақыратын істерден төрт аяқтап безуі керек деген сөз. Ондай іске ортақтасу ақылға қонымсыз болуы тиіс. Мұндай жағдайда қалған мүмин дұрыс және жұмсақ сөзбен ескерту борышын орындауы керек. Егер ескерту алған адам ескертуге құлақ аспаса оның шақыруынан бас тартып Аллаһ шақырған жаққа қарай кеткен жөн. Себебі мүминдер әрқашанда Аллаһтың куәгерлері, куәлендірушісі:

«Міне осылайша сендер адамзатқа куәгер болсын деп, Расулім сендерге куәгер болсын деп сендерді теңдік ұстағыш ұлт қылдық» (Бақара сүресі 143-аят).

Сондай-ақ сауда-саттық мәселелерінде де мұқиятты болып, мысалға, бар жамандықтың атасы арақ сатылатын дүкеннен сауда жасамаған абзал. Ол дүкеннің иесі де арақ-шарап сатқандығы үшін алушыларынан айрылып жатқанын көріп, ойлануы керек. Дәл осындай мәмілені иманымыздың айнасы ретінде басқа жерлерде де жасауымыз керек.

Себебі, жамандыққа деген дұшпандығымызды басқаларға сездірсек, бұл сол жамандықты істеп жүргендердің көңілінде кішкентай болса да із қалдырады. Сол іздер ұлғайған сайын ол адамдар ойланып, жақсылыққа бет бұрулары мүмкін. Өйтпесек ол жамандықтарға бір күні өзіміздің де бойымыз үйреніп кетпеуіне кім кепіл?

Аллаһтың тыйымдарының аяққа тапталуына үнсіз тұру, түбінде оны қолпаштауға апарып, нәтижеде соған қарай көңілі ауған ғапылдар мен күнәхарларға тәтті әуендей жағымды бола бастайды.

Бес-он тиындық құны бар дүниелік пайдалары үшін көшеде аштық жарияланып, протест митингілері ұйымдастырылып жатқанда, дін және Аллаһ жолында принцип ұстанып, өз сеніміміздің артында тұра алмау иман әлсіздігін білдіреді.

Еліктеу науқасы

Иманды қатерге итермелейтін жайттардың тағы бірі имансыздардың әлпетіне, іс-әрекетіне еліктеушілік. Бір нәрсеге еліктеу сол нәрсені шын көңілмен жақсы көру деген сөз. Адам еліктей еліктей бір күні елден көргенін істемесе тұра алмайтын халге келіп қалады. Көріністе ұқсау, көңілмен ұқсауға, көңілмен ұқсау жүрекпен ұқсауға алып барары сөзсіз. Сондықтан да пайғамбарымыз (с.а.у.) бір хадисінде:

«Кім бір қауымға ұқсауға тырысса, ол солардың бірі» деп ескерткен. (Әбу Дәуіт, Либәс 4/4031) Бұл хадисте негізінен діни рәміздер жайында айтылып тұрғанымен, өзге жағынан да имансыздарға ұқсауға тырысу қатерлі екендігі басым.

Еліктеу негізінде әр адамның табиғатында болатын қасиет. Бірақ жақсыға еліктеу бір бөлек, жаманға еліктеу бір бөлек. Бүгінгі күнде Ислам ахлағы тұрғысынан қоғамымызда бұзықтық жайлап бара жатқандығын көрудеміз. Жаман үлгілер санының жақсы үлгілер санына қарағанда әлдеқайда көп болуы бізді қатты ойландыруы керек және еліктеу қасиетін дұрыс түрде пайдалануға ұмтылуымыз қажет. Миллиондаған адам жай ғана еліктеушілік салдарынан саясат, спорт жайындағы бағдарламаларға ең бағалы уақыттарын ысрап етіп жатқаны бір жақта.

Екінші жақта мысалы, кеуделеріне шет тілінде жазылған жарнама жазуы немесе ыңғайсыз суреттері бар киім киіп алып мешіттерге келген жастарға ақыл айтып, ескертетін адамдар табылып жатады. Мүминдер өздерінің «жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыятын» үммет екендіктерін ұмытып кеткен тәрізді. Алайда жамандық көргенде жиіркеніп, дұрыс түрде түзетуге асығу әр мұсылманға қуатты парыз. Түзетудің де жөні бар:

«… Оларға үгіт айт және оларға өздері жайында әсерлі сөз айт» (Ниса сүресі 63-аят) деген аяттағы әмірге сәйкес әңгір таяқтан гөрі әсерлі сөз айтуымыз қажет. Имансыздарға ұқсамау Ислам рухын сақтаудың ең маңызды нүктелерінің бірі болғандықтан пайғамбарымыз (с.а.у.) құлшылықтарымызда да оларға ұқсамауымызды меңзеп мухаррамның оны күні яһудилерден ерекшеленіп бір күн қосып ораза ұстайтын. Мұнда жеке бір дұшпандығымыз жоқ. Тек қана Аллаһ үшін дұшпан болып, Аллаһ үшін жақсы көруіміз қажет. Жүрегімізде осы мұқияттылық жоғалар болса еліктеу нәтижесінде қадым-қадым имансыздарға жақындап, солардан айырмашылығымыз қалмағанын сезбей қалуымыз да ғажап емес. Ақыр аяғы мұсылман деген бос қаңқамыз ғана қалады.

Тағы бір айта кетуді қажет ететін жайт бөтен мәдениеттің модасы желдей есіп, қоғамымызда жазылмаған заңдай қадағалана бастапты. Модамен жүру шарт, модаға сәйкес жүрмесек кәдімгі бір қылмыс немесе күнә істегендей сөгіс еститін халге душар болып отырған жайымыз бар. Көзім ашық, көкірегім ояу деген мұсылмандар осыған қарсы қалқан болып, мұсылмандық рухын моданың аяғы астына таптатпай алып жүрсе игі еді. Біздің киіну мәдениетіміз, үйіміз бен тіршілік нақышымыз Ислами реңде және салмақты болуы керек. Хазіреті Омар (р.а.) Әзербайжан және Дағыстанға әскер жолдап тұрып, ондағы пұтқа табынатындардың киім, тамақ, салт-дәстүрлеріне еліктемеуді қатаң ескерте отырып сол сезімталдықтың үлгісін паш еткен болатын.

Мұсылман еместермен диалог

Бүгінгі таңда көптеп айтылып жүрген «адамдық қарым-қатынас» және «диалог» сөздерінің шын мағынасын түсіне білу үшін алдымен «Исламның адамға деген көзқарасы» жөнінде біліп алу керек. Ислам мұсылманға да, басқаға да Жаратушының мейірім сипатымен қарауды үгіттейді. Ислам барлық адамдардың құқығына құрмет көрсетеді. Пайғамбарымыздың (с.а.у.) Мәдина қаласында яһудилермен жасасқан келісімі мұның керемет үлгісі болып табылады. Демек діни тұрғыдан кері адым шегінбей-ақ басқа дін өкілдерімен құқықтық немесе мемлекеттік келісім жасасудың жолдары бар болғаны.

Исламда барлық адамға мейіріммен және түсіністікпен қарау керек екендігін сахаба Яғлә бин Мурраның (р.а.) мына риуаяты керемет мысал болады: «Пайғамбарымыздың қасында көп жүрдім, онымен жолдас болдым. Аллаһтың елшісі жолда жатқан қандай да бір мәйіт көрсе, оның дереу көмілуін бұйыратын. Мұсылман ба, емес пе деп сұрамайтын» (Хаким І, 526/1374).

Тағы бірде яһудилердің бір қарты өтіп бара жатыр еді. Расулұллаһ (с.а.у.): «Бұл адам кезінде қауымының ақсақалы еді, оған көңіл бөліңдер», деп бұйырды.

Аллаһ Тағала Құран Кәрімде былай бұйырады:

«Араларындағы залымдардың тысындағы басқа кітап иелерімен көркем түрде сөз таластырыңдар. Оларға: «Бізге түсірілгенге де, сендерге түсірілгенге де иман келтірдік. Біздің және сендердің тәңірлерің бір ғана Тәңір. Біз Оған мойынсұнғанбыз», деп айтыңдар». (Ғанкәбут сүресі 46-аят)

Мұсылман халифаларының бірі Фатих Сұлтан Мехмед өз мемлекетінде христианның бір сәулетшісімен соттасып, сотты христиан жеңіп шыққан еді. Әділдіктің ең шыңына шыға білген осындай патша тұлғаларды бүгінде табу мүмкін емес сияқты.

Мұсылман еместермен диалог құрудағы маңызды тұстар

Бүкіл әлем Исламның дағуат алаңына кіреді. Пайғамбарымыз (с.а.у.) өз заманында бірқатар өлкенің патшаларына елшілер және хаттар арқылы тәблиғ (дінге шақыру) диалогын құрған, сахабалар да жан аямай тәблиғ құштарлығымен Қытайға, Самарқандқа дейін барған болатын.

Қарым-қатынастар оңайлап, қашықтық кедергісі барынша азайған бүгінгі шарттарда Исламның нағыз бейнесін таныту, Исламға жабылған түрлі жалалардың негізсіз екендігін түсіндіру, яғни Исламның нағыз адалдық пен әділдік жаршысы екендігін баршаға насихаттап жеткізу үлкен борышқа айналып отыр.

Алайда диалог барысында ықласты болып, мұсылмандық қасиетімізді жоғалтып алмауымыз қажет. Әсіресе мына нүктелерді есте сақтауымыз керек:

1. Аллаһтың құзырында жалғыз хақ дін Ислам діні. Христиан және яһуди діндері түбірінде хақ болғанымен бұрмаланып, бұзылған. Христиандар үштік сенімге бұрмаланып, яһудилер антропоморфистік сипатқа ие болған. Ал Ислам таухидті сақтап қалған. Сондықтан да басқа діндер мен Исламның бір арнаға қосылуы мүмкін емес.

2. Ықыласты сақтау. Құран Кәрімде бұған Мұса пайғамбардың (а.с.) Перғауынмен құрған диалогы мысал болады.

Мұса (а.с.) Перғауынға тәблиғ жасауға барып, жұмсақ тілмен түсіндіреді. Алайда диалог барысында өз сенімінен бір адым да кері шегінбейді. Осы ықыласының нәтижесінде Перғауынның әмірімен Мұсамен күш сынасуға келген сиқыршылар иманға келіп, сол имандарының жолында жандарын береді.

3. Ислам адал мақсатқа тек адал жолмен ғана баруды бұйырады. Арам жолмен адал мақсатқа жетем деушілік қателескендік болып табылады. Бұл да Исламның негізгі қағидаларының бірі.

Мұның ең керемет үлгісі пайғамбарымыз (с.а.у.) 23 жылдық пайғамбарлық өмірі бойынша еш уақытта Аллаһ Тағала тыйым салған әдістерге жүгінуге тырыспаған. Бәдір соғысынан бір мысал берейік:

Бәрімізге белгілі Бәдір соғысында мұсылмандардың саны мүшриктердің үште біріндей ғана болатын. Пайғамбарымыз, хазіреті Али және Әбу Лубәбә үшеуі бір түйені кезектесіп мініп бара жатқан болатын. Мәдиналық екі мүшрик әскерді қуып жетіп мұсылмандардың қатарында соғысқылары келетінін айтады. Аллаһтың елшісі (с.а.у.) олардан:

«Сендер бізбен бармақсыңдар ма?», деп сұрайды.

Хубәйб атты мүшрик: «Жоқ, сен біздің туысқанымызсың әрі көршімізсің. Біз олжа үшін жорыққа шықтық!» деп жауап береді.

Пайғамбарымыз одан: «Сен Аллаһқа және Расуліне иман келтіріп пе едің?» деп сұрайды. Хубәйб:

«Жоқ» - деп жауап береді. Сонда пайғамбарымыз (с.а.у.)

«Олай болса кері қайт! Мүшриктің көмегіне мұқтаж емеспіз!..» деп, олардың көмегінен бас тартады. Хубәйб қоймай:

«Ел жұрт менің соғыста ержүрек екенімді және дұшпандарды шыдатпайтын айбатты екенімді біледі. Мұсылман болмасам да ғанимет үшін сенің қасыңда соғыссам болмай ма?» дейді. Пайғамбарымыз (с.а.у.) «Жоқ, алдымен мұсылман бол, сонда соғысуыңа болады» деді де, кете барды.

Біраздан соң Хубәйб тағы да ұсыныс жасап көрді. Пайғамбарымыздың жауабы өзгермеді. Өздерінен әлдеқайда көп мүшрик әскеріне аз әскермен бара жатса дағы Расулұллаһтың мұндай ұстанымы Хубәйбқа қатты әсер етеді. Соңында шын көңілден мұсылман болғысы келетіндігін айтып хабар береді. Бұған қатты қуанған пайғамбарымыз (с.а.у.):

«Міне, енді қалағаныңды істе!» - деп бұйырды. (Мүслим, Жиһад 150)

Олай болса өзге дін өкілдерімен қарым-қатынаста Аллаһтың үкімдерінен, Расулұллаһтың сүннетінен және тәблиғ жасаудағы мұқияттылығынан бір қарыш та айнымауымыз керек. Кішкене ғана шегіну біздің иманымызды жаралайтынын ұмытпауымыз керек. Аллаһ Тағала бұйырады:

«Ей, иман келтіргендер! Аллаһтың және елшісінің алдына шықпаңдар. Аллаһтан қорқыңдар» (Хұжұрат сүресі 1-аят).

Бір жағынан өзге дін өкілдерімен диалог құру барысында кері адымға барып жатқандар болса оны сол адамдардың жеке қатесі деп бағалаған жөн. Себебі, Исламның бұл мәселедегі ұстанымын жоғарыда қарастырып өттік. Сондықтан жеке адамдардың қатесін Исламға тиістіруден мұқиятпен сақтануымыз қажет.

Аллаһ Тағалам мұқияттылығымызды жүрегімізден алмасын!

Уа, Раббым! Бізге иманды сүйдіріп, жүрегімізді иман сүйіспеншілігімен безендіре гөр. Күпірлікті, пасықтықты жек көріп, олардан сақтануды нәсіп еткейсің! Жақсылықтың кілті, жамандықтың құлпы болған салих құлдарыңның қатарына бізді де қоса гөр!

Әмин!

Исламтанушы ғалым

АДАМЗАТТЫҢ ҮШ СЫНАҒЫ

Ибраһим пайғамбардың (а.с.) көңіліне ыстық, жүрегіне қымбат үш нәрсесі бар еді: малы, жаны және баласы. Аллаһ Тағала оны осы үшеуімен де сынап көрді.

Хазіреті Ибраһим Аллаһтың зікірі үшін малын түгел қиды. Сосын Нәмрудпен белдесіп, отқа тасталған кезінде Аллаһтың тағдырына ризашылық білдіріп жанын да қиды. Сосын Аллаһтың әмірімен баласын құрбандыққа шалу керек болған кезде кідірмей оған да мойынсұнды.

Осылайша ол Аллаһпен дос болу мәртебесіне қол жеткізді. Халилуллаһ деген атына лайық болды.

Ибраһим пайғамбардың (а.с.) сүрінбей өтуімен нәтижеленген бұл сынақтар негізінде бүкіл адамзаттың басынан кешіп жатқан сынақ.

Жанымызға ыстық малымызды Аллаһ жолында жұмсай білу, бізге аманат етіп берілген жанымызды ажал келмей тұрғанда Жаратушы Иесіне толығымен бет бұрғызу және бала-шағамыздың бізді Аллаһтан алыстатуына жол бермеу жолындағы сындар – нәпсімізді және шайтанды жеңіп, мәңгілік азаттыққа қол жеткізуіміз үшін Аллаһтың бізге берген сыйлары. Құрбан құлшылығының астарлы терең мағыналары Жаратушы Иеміздің бізден жай ғана құрбандық қаламайтынын білдіруде және бізге кәміл адам болу жолының белгілерін көрсетуде.

ПАЙҒАМБАРДЫҢ ӘМІРГЕ ҚҰЛДЫҒЫ

Хазіреті Ибраһим (а.с.) Хажар анамыз бенен Исмаилды (а.с.) қазіргі Меккенің орнына тастағаннан соң Сара анамыздың жанына қайтып оралды. Оларды анда-санда зиярат етіп тұрды.

Бір күні Ибраһим (а.с.) Меккеде болған кезінде бір түс көреді. Түсінде аятта айтылатынындай, өз ұлы Исмаилды құрбандыққа шалып жатқанын көреді. Бұл түс оны қатты ойландырып, толғандырады. Бірақ дәл сол түсті үш күн қатарынан көреді. Ол күндер қажылық маусымының таруия, арафа және айттың бірінші күндері болатын.

Кейбір деректерде Ибраһим пайғамбардың (а.с.)

«Аллаһ маған бір ұл берсе оны Өзіне құрбан етер едім» деген сөзі үшін сынаққа алынғандығы айтылады.

Ибарһим (а.с.) Аллаһтан келген әмірге құлдық деп, Хажар анаға ұлы Исмаилды жуындырып, иіс май себуін бұйырады. Оны бір досына апаратынын айтады. Хазіреті Исмаилге өзімен бірге бір жіп, бір пышақ ала жүруін ескертеді де:

– Ұлым, Аллаһ ризалығы үшін құрбан шалуға барамыз, - дейді.

Екеуі Минаға қарай бет алады. Сонда шайтан адам кейпіне кіріп, Хажар ананың қасына барып оған:

– Ибраһим балаңды қайда алып кеткенін білемісің? - деді.

Ол ойында ештеңе жоқ:

– Бір досына алып кетті, - деп жауап береді.

Шайтан:

– Жоқ, ол оны бауыздауға алып кетті, - деді.

Хажар ана:

– Ол баласын қатты жақсы көреді» деп жауап қайырады.

Шайтан қоймай:

– Аллаһ солай әмір етіпті, сондықтан оны бауыздамақшы, - дегенде, Хажар анамыз кәміл иманымен:

– Егер Аллаһ жәллә жәләлуһ әмір еткен болса, біздің міндетіміз тек мойынсу, тәуекел ету, - деп жауап береді.

Хажар анамызды алдай алмайтынына көзі жеткен шайтан, бала Исмаилдың жанына барады. Дәл сол сұрақтарын оған да қоя бастайды:

– Әкең сені қайда алып барады, білесің бе?

– Раббысының әмірін орындауға алып барады, - деді Исмаил.

Шайтан:

– Сен өзің де біліп келе жатырсың, ол сені бауыздауға апара жатыр» - деп азғырды.

Сонда Исмаил (а.с.):

– Ары жүр, малғұн шайтан! Біз Раббымыздың әмірін қуана-қуана орындаймыз - деп, шайтанды қуалады, оған тас лақтырды.

Шайтан Исмаилды да алдай алмады. Енді соңғы үміті Ибраһим пайғамбарда еді.

– Ей, шал! Балаңды қайда апарасың? Шайтан сені түсіңде алдады. Ол түстерің шайтаннан болатын, - деп, азғырды.

Ибраһим (а.с.):

– Нағыз шайтан сенсің! Кет мына жерден! - деп қуалайды. Қолына жеті-жеті тастан алып отырып, үш жерде шайтанға тас лақтырады.

Міне, қажылықтағы қияметке дейін жалғасатын шайтанға тас лақтырудың басы осылай басталған еді. Бұл уақиға олардың тәуекел және мойынсұнуларының бір нышаны ретінде үмметке үлгі болып нәсілден нәсілге жалғасып келуде.

Ибраһим (а.с.) Исмаилды құрбан етуге апара жатқанда көктегі періштелер сондай толқыған еді. Таң қалысып, бір-біріне:

– Субханаллаһ, бір пайғамбар бір пайғамбарды құрбан етуге апара жатыр!, - деді.

Ибраһим (а.с.) ұлына істің мән жайын ашып түсіндіреді.

– Ұлым, қарашы. Сені түсімде құрбан етіп жатқанымды көрдім, - дейді.

Исмаил (а.с.):

– Әке, бұл Аллаһтың саған әмірі деп ойлайсың ба?, - деп сұрайды.

Ибраһим (а.с.):

– Иә, - деп жауап береді.

Сонда Исмаил (а.с.):

– Әке! Сен өзіңе бұйырылған істі орында! Ал мені уайымдама. Мен сабырлылардан боламын, көресің, - деп тәуекел етеді.

Өз жанын мүдірмей Аллаһқа қия білді. Ол кездері Исмаил (а.с.) әлі бала, жеті немесе он үш жас шамасында болатын.

Деректерде айтылғандай Жәбірәил періште үш жерде қатты толқып, қорқыныштан кеудесі тарылған екен. Солардың бірі осы Ибраһим пайғамбардың шын мәнінде бауыздамақшы болып өткір пышағын баласының кеңірдегіне тақаған кезі екен. Сонда Аллаһ Тағала пышақтың дүзін кеспейтін қылады. Міне, ол екеуі өз тәуекелдерін дәлелдеген еді. Аллаһтан оларға сый ретінде жәннаттан қошқар жіберіліп, соны құрбан етуге бұйрық келеді.

Осылайша маңдайынан суық тер шыққан әке мен бала қуаныштары қойындарына сыймай үлкен шүкіршілікпен тәкбір айтып тұрып сол қошқарды бауыздайды.

ҚҰРБАННЫҢ НЕГІЗГІ МАҚСАТЫ

Жоғарыдағы ақиқаттарды ескере отырып, құрбанның негізгі мақсаты сол оқиғаларды еске алу, ондағы Иләһи хикметтен нәсіп ала білу және Аллаһқа толық мойынсұна отырып, құлдық жасауды терең түйсіну.

Жаратушы Иеміз Құранда былай бұйырмады ма?:

«Аллаһқа ешуақытта (құрбандарыңның) еті, қаны бармақ емес. Аллаһқа баратын тек сендердің тақуалықтарың». (Хажж сүресі 37-аят)

Бұл ақиқатқа байланысты Мәулана Жәләлуддин Руми мынадай өсиет айтады:

«Ешкінің көлеңкесін құрбан етуге тырыспағын!»

Яғни бұл, құрбанның негізгі мақсатын ұмытып тек қана сыртқы көрінісін ғана орындап әуре болмай-ақ қояйық деген сөз.

Адам атамыздың қос ұлы Абыл мен Қабылдың құрбандарының ғибраты да мол мысал болып табылады.

Абыл құрбандығының ең жақсысын таңдап ықыласпен ұсынған болса, Қабыл егінінің нашарының өзін әрең қиып құрбан қылған болатын.

Нәтижеде Абылдың құрбаны қабыл болып, Қабылдың құрбаны кері қайтарылды.

Өз құлшылығымызға осы оқиғалардың ақиқатының айнасынан қарап, Жаратушы Иеміздің бізге берген нығметтеріне шүкірлік ретінде немізді қия алатынымызды және қаншалықты таза көңілмен қия алатынымызды салмақтауымыз керек.

ҚҰРБАН ПИДА ЕТУ ДЕГЕН СӨЗ

Құрбанның сырлары мен хикметтерінің басқа бір аты пида ету. Нығметтерді Аллаһ жолында шын көңілден бере салу, қия салу. Негізінде әр адамның ақыретте табатыны тек осы дүниеде қия білгенінің мөлшеріндей ғана болмақ. Отаны үшін ұлдарын құрбандыққа берген халықтар әрқашан да аты мен затын сақтап қалған. Бірақ шын мақсатта, шын құрбан бере білу керек. Ал егер шын құрбан емес, ешкінің көлеңкесі құрбан етілетін болса, онда қанның иісі мен өліктердің үйіндісі ғана артады.

Осы тұрғыдан алып қарағанда құрбан болу жоқ болу немесе ұтылу емес, керісінше ол табыстардың ең ұлығы. Адам өзін Аллаһқа және пайғамбарына құрбан етуге даяр болғанда мәңгілік бар болуға жолдама алған болады. Ол сол сәттен пәнилік шекарасының сыртына қадам басады. Аллаһтың сүйікті құлдарының тізіміне жазылады.

Мәулана Жәләлуддин Руми осыған меңзеп мынадай өсиеттер айтады:

«Бүкіл жануарды адам үшін, бүкіл адамдарды бір ақыл үшін құрбан ете салуға тұрады. Яғни жаратылғандардың абыройлысы болғаны үшін адамға жануарлар құрбан, адамдардың ішіндегі таңдаулысы пайғамбарларға бүкіл адамдар құрбан болсын».

«Осылай құрбан болғандар ой мен қайғының ауыр жүгінен құтылады, жарықтыққа қол жеткізеді. Өздерін Хақ жолында пида етіп, жалған дүниеден құтылады».

«Олар, барлық адам қорқатын, үркіп қашатын өлімге қарап, күлімдей алады. Ешкім олардың көңілін жаралай алмайды. Себебі, олардың тек қабығына ғана зиян бере алады, ішіндегі інжу-маржанына емес».

«Сегіз жәннаттың ою-өрнегі жарқылдаған сайын, олардың көңіл тақтасына шағылысады, сонда көрініс береді. Аллаһтың шынайылық мекеніне орналасып, мәңгіге ие болғандардың, Аллаһтың көңілінен орын алғандардың мекені ғарыштан да, күрсүден де ұлық».

«Сондықтан да мен, шындықты көретін көз іздеген Хақ шырағы Хазіреті Мұхаммедтің жолына құрбанмын».

ҚҰРБАНДЫҚ – АЗАТТЫҚ

Кім болса да өзіне ең жақындарды басқалардан артық бағалайды, көзінің қарасындай қорғайды. Хазіреті Мұхаммедтің (с.а.у.) шапағаты да өзіне қаттырақ жақындағандарға, оның жолына құрбан болғандарға артығырақ болады. Аллаһ Тағаланың өзі де Өзіне құрбан болған, мүмин құлдарын басқалардан артық сүйеді, қымбатқа бағалайды.

Хазіреті Мәулананың айтқанындай:

«Ондай адам, Хазіреті Исмаил сияқты тамағын бауыздауға ұсынады, Аллаһ жолында құрбан болуға дайын болады. Бірақ Аллаһ ол тамақты бауыздатпайды».

«Сондықтан да шейіттер, Аллаһ жолында жандарын пида еткендері үшін тірі. Сен отқа табынатындар құсап денеге қарама!».

Өздерін Хаққа құрбан еткен құлдар, Қамар сүресінің 54-55 аяттарында айтылғанындай Аллаһқа жақын болудың соңсыз нығметіне жеткен адамдар:

«Күдіксіз тақуалар пейіштердегі өзен жағасында. Құдіретті Иенің құзырындағы шынайылық жұртында болады».

Олай болса барлық құлшылығымыздан бір мойынсұну, құрбан болудың ықыласы сезіліп тұруы керек. Әсіресе намаздан…

НАМАЗ ЖӘНЕ ҚҰРБАН

Хазіреті пайғамбар (с.а.с.) құлшылықтардың ішіндегі ең ауқымдысы намазға ерекше көңіл бөлген, әрі оның Хақ Тағалаға қабыл болу керектігін меңзеп былай деген:

«Намаз Аллаһтан қорқатын құлдардың құрбаны» (Қузағи, Муснәд І, 181)

Осы хадис төңірегінде ой толғаған Мәулана құрбандық намазын оқи білген құлдар жайында:

«Олар тәкбір алып намазды бастағанда бұл дүниені сол сәттерге құрбан қылып, жандары биіктерге ұша жөнеледі», дейді.

Сосын шынайы намаз оқығысы келетін әр адамға былай үн қатады:

«Сен де олардың артынан ілескің келсе қиямға тұрып михраптағы тіректей жүзіңді Аллаһқа бұр. Егер білсең, намазға бастарда Аллаһу әкбар деп айтудың мағынасы мынау: «Ей, Аллаһым! Сенің құзырыңда құрбан болдым. Қолдарымызды құлақ тұсына көтергенде дүниелік барлық нәрсені артқа қарай лақтырып, Саған жүзімізді бұрдық!».

«Құрбан шаларда Аллаһу әкбар демеуші ме едік. Міне намазда да нәпсімізді сол сәттерге құрбан етіп тұрып сол сөзді айтамыз».

«Ол сәттерде денеміз Исмаил, жанымыз Халил Ибраһимның (а.с.) орнында. Жан еркелеген денені нәпсінің билігінен азат ету үшін тәкбір алған кезде, дене нәпсілік әуестерінен азат болып намазға кіреді. Бисмилләһир-Рахманир-Рахим деумен құрбан болып кете барады» .

«Ей, ақыл иелері. Намаздағы Хақпен бірге болуды түсіну ақыл алатын нәрсе емес. Мұны түсіну үшін ақыл Хаққа құрбан болып, көңіл әлеміміз тірілуі керек».

ҚҰРБАНДЫҚ ЖӘНЕ НӘПСІНІ ТӘРБИЕЛЕУ

Құрбандық нәпсі тәрбиелеуден бастау алатын көңіл тәрбиесі, сезім тәрбиесі деуге болады. Жунайд атты ойшыл былай дейді:

«Нәпсілеріңді құрбан етіңдер. Біле білсеңдер нәпсі біз бен Аллаһтың арасында тұратын қалың перде. Өмір нәпсіні өлтірумен басталады».

Шибли атты ойшыл да мынандай пікір айтады:

«Нәпсі өлмей, рух тірілмейді. Хаққа ғашықтар рухтың өмірін нәпсінің өлімінен табады».

ХАҚҚА ҚҰРБАН БОЛҒАН ҚҰРАНҒА АЙНАЛАДЫ

Кім не нәрсеге құрбан болса, соның ерекшеліктерімен безенеді.

Тамшы өзін дарияға құрбан етсе ол да дарияның бір бөлігі болады. Аллаһтың ұлылығымен салыстырғанда қысыр ақылға ие адам өзін соңсыз ақылға, яғни Аллаһтың еркіне құрбан етсе таңқаларлық сипаттарға ие болады.

Сондықтан да Хазіреті Мәулана былай дейді:

«Ақылыңды Хазіреті Мұстафаның жолына құрбан ет те: «Аллаһ маған жетеді!», де».

«Ақылыңды Достың жолына құрбан ет! Өйткені ақылдардың бәрі Дос бар жерге бұрылған. Себебі рухтардың да, ақылдардың да барар жері Хақ. Сондықтан да ақылды Хақтың жолына құрбан ет!».

«Ақылы барлар ақылдарын Достың мекеніне, соның қолына тапсырып жібереді!».

«Бұл дүниеде қалған ақыл болса, сүйіспеншіліктен хабарсыз, сүймейтін, сүюге лайық емес ақымақ ақыл!».

«Құранның мағынасын Құранның алдында құрбан болып, менмендігінен алыстап, Хақ алдында кішірейген, рухы кәдімгі Құранға айналған адамнан сұра».

ХАҚ ҒАШЫҚТАРЫНЫҢ ЖОМАРТТЫҒЫ

Жомарттықтың түрлері болады. Байлардың жомарттығы малмен, ғашықтардікі жанмен болады. Жомарттықтың сыйы да оның түріне қарай болады.

Нан бергендерге нан берілсе, жан бергендерге жан ұсынылады. Халық арасындағы «жан қарызы» деген сөз содан шыққан. Жан беру ғашықтықтың ең биік шыңы. Фузули ақын қандай керемет айтқан:

Жаныңды Жаратушыңа беру ғашықтықтың кемелдігі,

Жан бермеген мойындасын, кемел емес екендігін.

Адамдар әдетте бір нәрседен берген кезде ол азаяды деп ойлайды. Дұрыс. Есепке салсақ бесеудің үшеуін берсек екеуі қалады, яғни азаяды. Бұл дүниелік беру, жұмсау мәселесінде осылай болады, берсең азаяды.

Алайда бергенің Аллаһ жолына болса математикалық өлшемдер астан-кестен болады. Керісінше, берген сайын көбейеді. Бұл Жаратушы Иенің құдіреті мен кеңшілігі.

Хазіреті Мәулана бұл ақиқатты былай түсіндіреді:

«Мына шынар ағаштың жапырақтары түссе, Аллаһ оған жапырақсыз тіршілік ету күшін береді».

«Аллаһ жолында таратып, жомарттықтан қолыңда ештемең қалмаса, Аллаһтың қамқорлығы сенің аяқ астында қалуыңа жол бере ме?!».

«Егін еккеннің қамбасы күзге дейін бос қалады. Бірақ оның пайдасын егін жинайтын кезде көреді».

«Ал бидай егілмей, орнына қолданылмай, қамбада сақталса, құртқа, тышқанға жем болады. Босқа кетеді».

«Бізге қорқынышты боп көрінетін, жан берудің бергі көрінісі, сыртқы пішіні. Ал оның ішкі жағы тірілу, тіршілік ету. Былай қарағанда жоқ болу. Ал шындығында мәңгілік өмір».

Аллаһым! Көңілдерімізді Хазіреті Ибраһим, Хазіреті Исмаилдердің тәуекелімен, құрбанның берекетімен безендіргейсің.

Әмин!